దుర్గాదేవి ఆవిర్భావం – అమ్మవారికి దుర్గ అనే పేరు ఎలా వచ్చింది?

దుర్గముడు అనే రాక్షసుడు వేదాలన్నీ తన వశం చేసుకుని లోకాన్ని కరువులోకి నెట్టినప్పుడు, దేవతలూ ఋషులూ ప్రజలూ ప్రార్థిస్తే జగన్మాత హిమాలయాల్లో ప్రత్యక్షమైంది. ఆ రాక్షసుణ్ణి సంహరించినందుకు ఆమెకు దుర్గ అనే పేరు వచ్చింది. ఆకలితో ఉన్నవారికి తన చేతులతోనే కందమూలాలూ పండ్లూ పంచిపెట్టినందుకు శాకంభరి అనే పేరూ వచ్చింది. నవరాత్రుల్లో మనం పూజించే దుర్గమ్మ పేరు వెనుక ఉన్న కథ ఇదే.

అమ్మను తలచుకునే శ్లోకం

యాదేవీ సర్వభూతేషు శక్తిరూపేణ సంస్థితా । నమస్తస్యై నమస్తస్యై నమస్తస్యై నమో నమః ॥

సమస్త ప్రాణుల్లోనూ శక్తి రూపంలో నిలిచి ఉన్న దేవికి మళ్ళీ మళ్ళీ నమస్కారం అని దీని భావం. మనం లేచి నిలబడటం, పని చేయడం, కష్టాన్ని తట్టుకోవడం, ఇవన్నీ ఆ తల్లి శక్తే అని ఈ శ్లోకం గుర్తుచేస్తుంది. దుర్గమ్మ కథ మొదలుపెట్టే ముందు చాలా ఇళ్ళలో పెద్దవాళ్ళు ఈ శ్లోకం చదువుకుంటారు.

దుర్గముడు ఎవరు?

పూర్వం హిరణ్యాక్షుని వంశంలో రురుడు అనే రాక్షసుడు ఉండేవాడు. వాడి కొడుకే దుర్గముడు. పుట్టుకతోనే తామస స్వభావం కలవాడు. వయసు పెరిగే కొద్దీ వాడి మనసులో దేవతల మీద ద్వేషం కూడా పెరిగిపోయింది.

ఒకరోజు వాడికి ఒక ఆలోచన తట్టింది. దేవతల బలం అంతా వేదాల్లోనే ఉంది. కత్తులతో యుద్ధం చేసి గెలవడం కంటే, ఆ వేదాలనే తన సొంతం చేసుకుంటే దేవతలు తమంతట తామే బలహీనపడిపోతారు.

ఆ పట్టుదలతో హిమాలయాలకు వెళ్ళి ఘోరమైన తపస్సు మొదలుపెట్టాడు. వాడి తపస్సు వేడికి ముల్లోకాలూ వణికిపోయాయి. చివరకు బ్రహ్మదేవుడు ప్రత్యక్షమై వరం కోరుకోమన్నాడు. దుర్గముడు ఏమాత్రం తడబడకుండా అడిగాడు: "దేవా! బ్రాహ్మణులకు తెలిసిన వేదాలు, మంత్రాలు అన్నీ నా వశం కావాలి. దేవతలందరినీ జయించే శక్తి కూడా నాకు ఇవ్వండి." బ్రహ్మదేవుడు "తథాస్తు" అని పలికి అంతర్ధానమయ్యాడు.

వేదాలు మౌనం వహించిన కాలం

వరం చేతికి రాగానే దుర్గముడు అహంకారంతో విర్రవీగాడు. రాక్షస సైన్యంతో దేవలోకం మీద దండెత్తాడు. దేవతలు ఓడిపోయి తలోదిక్కుకూ పారిపోయారు. అంతటితో ఆగకుండా భూలోకం మీద కూడా విరుచుకుపడ్డాడు.

వేదాలు వాడి చేతిలో చిక్కడంతో భూమి మీద యజ్ఞయాగాలు ఆగిపోయాయి. ఏ ఇంట్లోనూ వేదమంత్రం వినిపించలేదు. వానలు కురవలేదు. భూమి బీటలు వారింది. చెరువులూ బావులూ ఎండిపోయాయి. తిండి దొరకక మనుషులూ పశుపక్ష్యాదులూ అల్లాడిపోయారు.

ఆ దుస్థితి చూడలేక దేవతలు, ఋషులు, ప్రజలు అందరూ కలిసి హిమాలయాలకు చేరుకుని జగన్మాతను ఇలా వేడుకున్నారు.

సర్వమంగళ మాంగల్యే శివే సర్వార్థ సాధికే । శరణ్యే త్ర్యంబకే గౌరి నారాయణి నమోఽస్తు తే ॥

అన్ని శుభాలకూ శుభమైనదానా, మంగళస్వరూపిణీ, కోరిన ప్రతి పనినీ నెరవేర్చేదానా, శరణు కోరినవారిని కాపాడేదానా, మూడు కన్నుల గౌరీ, నారాయణీ, నీకు నమస్కారం అని ఈ శ్లోకానికి అర్థం. ఈ రోజుకీ పూజ చివర చాలామంది ఈ శ్లోకంతోనే అమ్మకు నమస్కరిస్తారు.

అమ్మ కన్నీరు నదులైన వేళ – శాకంభరి

వారి ఆర్తనాదాలు విని కరుణామయి అయిన పరమేశ్వరి ప్రత్యక్షమైంది. నల్లకలువ రేకుల వంటి విశాలమైన కన్నులు, ఎర్రని వస్త్రాలు, పద్దెనిమిది చేతుల్లో పుష్పాలు, ఆయుధాలు, అభయ వరద ముద్రలు. కోటి సూర్యుల కాంతితో వెలిగిపోతున్న ఆ తల్లిని చూసి అందరూ పులకించిపోయారు.

ఎండిపోయిన భూమినీ, బక్కచిక్కిన తన బిడ్డలనూ చూసి అమ్మ కళ్ళ నుండి కన్నీరు జాలువారింది. ఆ కన్నీటి ధారలే వేల ప్రవాహాలై ఎండిన చెరువులన్నింటినీ నింపేశాయి. బీడు భూమి మళ్ళీ పచ్చబడింది.

ఆకలితో ఉన్నవారిని అమ్మ ఎదురుచూడనివ్వలేదు. తన చేతుల్లోని కందమూలాలు, పండ్లు స్వయంగా పంచిపెట్టింది. శాకం అంటే కూరగాయలు, ఆకుకూరలు వంటి మొక్కల ఆహారం. వాటితో లోకాన్ని పోషించిన తల్లి కాబట్టే అమ్మవారిని శాకంభరీ దేవిగా కొలుస్తారు.

దుర్గముడితో పది రోజుల యుద్ధం

లోకం ఆకలి తీరింది, కానీ వేదాలు ఇంకా దుర్గముడి దగ్గరే ఉన్నాయి. వాటిని తిరిగి ఇప్పించమని భక్తులు అమ్మను వేడుకున్నారు. అప్పుడు అమ్మవారు స్వయంగా యుద్ధరంగంలోకి దిగింది.

రాక్షసులు విసిరిన బాణాలు ఎవరినీ తాకలేకపోయాయి. అమ్మవారి అభయమే అందరికీ కవచంలా నిలిచింది. పది రోజుల పాటు ఘోర యుద్ధం జరిగింది. ఆ యుద్ధంలో అమ్మవారి దేహం నుండి కాళికా, కామాక్షి, బాలా త్రిపురసుందరి, తులజా, తారిణి వంటి ఎన్నో శక్తులు బయటకు వచ్చాయి. వాటి ధాటికి రాక్షస సైన్యమంతా నశించిపోయింది.

పదకొండవ రోజున దుర్గముడు స్వయంగా రథమెక్కి వచ్చాడు. అమ్మవారు ముందుగా వాడి సారథిని, రథానికి కట్టిన గుర్రాలను సంహరించింది. వాడు విసిరిన ఆయుధాన్ని నూరు ముక్కలు చేసింది. చివరకు అమ్మవారి బాణాలకు దుర్గముడు నేలకొరిగాడు. వాడితో పాటే లోకాల కష్టాలు కూడా తొలగిపోయాయి.

దుర్గ, శాకంభరి – ఒకే తల్లికి రెండు పేర్లు

దేవతలూ మనుషులూ ఆనందంతో అమ్మవారిని స్తుతించారు. అప్పుడు అమ్మ ప్రేమగా ఇలా చెప్పింది: "నాయనలారా! వేదమంత్రాలన్నీ నా స్వరూపాలే. అవి అయోగ్యుల చేతుల్లో పడకుండా జాగ్రత్తగా కాపాడుకోండి."

దుర్గమాసురుని సంహరించినందుకు అమ్మవారు దుర్గగా, శాకాలను ప్రసాదించినందుకు శాకంభరిగా భక్తుల పూజలు అందుకుంటోంది. ఈ కథలో ఒకే తల్లి రెండు విధాలుగా కనిపిస్తుంది. బిడ్డల ఆకలి చూసి కన్నీరు పెట్టుకునే అమ్మ ఒకవైపు, లోకాన్ని పీడించిన రాక్షసుణ్ణి పదకొండో రోజున నేలకూల్చిన యోధురాలు మరోవైపు. దుష్టులను శిక్షించే శక్తి, భక్తులను పోషించే కరుణ, రెండూ కలిసిన తల్లే మన దుర్గమ్మ.

ఈ కథను భక్తులు ఎలా గుర్తుచేసుకుంటారు

నవరాత్రుల్లో చాలా ఇళ్ళలో రోజుకొక దేవీ కథ చదువుకోవడం అలవాటు. ఆ వరుసలో ముందుగా చెప్పుకునేది ఈ ఆవిర్భావ కథే. శాకంభరి రూపానికి గుర్తుగా కొన్ని ఆలయాల్లో అమ్మవారిని కూరగాయలు, ఆకుకూరలు, పండ్లతో అలంకరించే సంప్రదాయం ఉంది. విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రిపై కనకదుర్గమ్మకు ఆషాఢమాసంలో జరిగే శాకంభరీ ఉత్సవాలు తెలుగువారికి బాగా తెలిసినవే. ఇంట్లో పూజ చేసుకునేవారు అమ్మకు పండ్లు, ఆకుకూరలతో చేసిన వంటకం నివేదించి, ఆ ప్రసాదాన్ని నలుగురికీ పంచడం ఒక ఆచారంగా పాటిస్తారు.