నమస్కారం

ద

దక్షిణా మూర్తి స్తోత్రం

సంపాదకత్వం: నవీకరణ
స్తోత్రం
0 వీక్షణలు

దక్షిణా మూర్తి స్తోత్రం

శాంతిపాఠః

ఓం యో బ్రహ్మాణం విదధాతి పూర్వం
యో వై వేదాంశ్చ ప్రహిణోతి తస్మై |
తంహదేవమాత్మ బుద్ధిప్రకాశం
ముముక్షుర్వై శరణమహం ప్రపద్యే ||

ధ్యానం

ఓం మౌనవ్యాఖ్యా ప్రకటితపరబ్రహ్మతత్వంయువానం
వర్షిష్ఠాంతేవసదృషిగణైరావృతం బ్రహ్మనిష్ఠైః |
ఆచార్యేంద్రం కరకలిత చిన్ముద్రమానందమూర్తిం
స్వాత్మారామం ముదితవదనం దక్షిణామూర్తిమీడే ||

వటవిటపిసమీపే భూమిభాగే నిషణ్ణం
సకలమునిజనానాం జ్ఞానదాతారమారాత్ |
త్రిభువనగురుమీశం దక్షిణామూర్తిదేవం
జననమరణదుఃఖచ్ఛేద దక్షం నమామి ||

చిత్రం వటతరోర్మూలే వృద్ధాః శిష్యాః గురుర్యువా |
గురోస్తు మౌనవ్యాఖ్యానం శిష్యాస్తుచ్ఛిన్నసంశయాః ||

ఓం నమః ప్రణవార్థాయ శుద్ధజ్ఞానైకమూర్తయే |
నిర్మలాయ ప్రశాంతాయ దక్షిణామూర్తయే నమః ||

గురుర్బ్రహ్మా గురుర్విష్ణుః గురుర్దేవో మహేశ్వరః |
గురుస్సాక్షాత్ పరం బ్రహ్మా తస్మై శ్రీ గురవే నమః ||

నిధయే సర్వవిద్యానాం భిషజే భవరోగిణామ్ |
గురవే సర్వలోకానాం దక్షిణామూర్తయే నమః ||

చిదోఘనాయ మహేశాయ వటమూలనివాసినే |
సచ్చిదానంద రూపాయ దక్షిణామూర్తయే నమః ||

ఈశ్వరో గురురాత్మేతి మూర్తిభేద విభాగినే |
వ్యోమవద్-వ్యాప్తదేహాయ దక్షిణామూర్తయే నమః ||

అంగుష్ఠతర్జనీ యోగముద్రా వ్యాజేనయోగినామ్ |
శృత్యర్థం బ్రహ్మజీవైక్యం దర్శయన్యోగతా శివః ||

ఓం శాంతిః శాంతిః శాంతిః ||

స్తోత్రం

విశ్వందర్పణ దృశ్యమాన నగరీ తుల్యం నిజాంతర్గతం
పశ్యన్నాత్మని మాయయా బహిరివోద్భూతం యథానిద్రయా |
యస్సాక్షాత్కురుతే ప్రబోధసమయే స్వాత్మానమే వాద్వయం
తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీ దక్షిణామూర్తయే || 1 ||

బీజస్యాంతరి వాంకురో జగదిదం ప్రాఙ్నిర్వికల్పం పునః
మాయాకల్పిత దేశకాలకలనా వైచిత్ర్యచిత్రీకృతమ్ |
మాయావీవ విజృంభయత్యపి మహాయోగీవ యః స్వేచ్ఛయా
తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీ దక్షిణామూర్తయే || 2 ||

యస్యైవ స్ఫురణం సదాత్మకమసత్కల్పార్థకం భాసతే
సాక్షాత్తత్వమసీతి వేదవచసా యో బోధయత్యాశ్రితాన్ |
యస్సాక్షాత్కరణాద్భవేన్న పునరావృత్తిర్భవాంభోనిధౌ
తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీ దక్షిణామూర్తయే || 3 ||

నానాచ్ఛిద్ర ఘటోదర స్థిత మహాదీప ప్రభాభాస్వరం
జ్ఞానం యస్య తు చక్షురాదికరణ ద్వారా బహిః స్పందతే |
జానామీతి తమేవ భాంతమనుభాత్యేతత్సమస్తం జగత్
తస్మై శ్రీ గురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీ దక్షిణామూర్తయే || 4 ||

దేహం ప్రాణమపీంద్రియాణ్యపి చలాం బుద్ధిం చ శూన్యం విదుః
స్త్రీ బాలాంధ జడోపమాస్త్వహమితి భ్రాంతాభృశం వాదినః |
మాయాశక్తి విలాసకల్పిత మహావ్యామోహ సంహారిణే
తస్మై శ్రీ గురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీ దక్షిణామూర్తయే || 5 ||

రాహుగ్రస్త దివాకరేందు సదృశో మాయా సమాచ్ఛాదనాత్
సన్మాత్రః కరణోప సంహరణతో యోఽభూత్సుషుప్తః పుమాన్ |
ప్రాగస్వాప్సమితి ప్రబోధసమయే యః ప్రత్యభిజ్ఞాయతే
తస్మై శ్రీ గురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీ దక్షిణామూర్తయే || 6 ||

బాల్యాదిష్వపి జాగ్రదాదిషు తథా సర్వాస్వవస్థాస్వపి
వ్యావృత్తా స్వను వర్తమాన మహమిత్యంతః స్ఫురంతం సదా |
స్వాత్మానం ప్రకటీకరోతి భజతాం యో ముద్రయా భద్రయా
తస్మై శ్రీ గురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీ దక్షిణామూర్తయే || 7 ||

విశ్వం పశ్యతి కార్యకారణతయా స్వస్వామిసంబంధతః
శిష్యాచార్యతయా తథైవ పితృ పుత్రాద్యాత్మనా భేదతః |
స్వప్నే జాగ్రతి వా య ఏష పురుషో మాయా పరిభ్రామితః
తస్మై శ్రీ గురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీ దక్షిణామూర్తయే || 8 ||

భూరంభాంస్యనలోఽనిలోంబర మహర్నాథో హిమాంశుః పుమాన్
ఇత్యాభాతి చరాచరాత్మకమిదం యస్యైవ మూర్త్యష్టకమ్ |
నాన్యత్కించన విద్యతే విమృశతాం యస్మాత్పరస్మాద్విభో
తస్మై శ్రీ గురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీ దక్షిణామూర్తయే || 9 ||

సర్వాత్మత్వమితి స్ఫుటీకృతమిదం యస్మాదముష్మిన్ స్తవే
తేనాస్య శ్రవణాత్తదర్థ మననాద్ధ్యానాచ్చ సంకీర్తనాత్ |
సర్వాత్మత్వమహావిభూతి సహితం స్యాదీశ్వరత్వం స్వతః
సిద్ధ్యేత్తత్పునరష్టధా పరిణతం చైశ్వర్య మవ్యాహతమ్ || 10 ||

|| ఇతి శ్రీమచ్ఛంకరాచార్యవిరచితం దక్షిణాముర్తిస్తోత్రం సంపూర్ణమ్ ||

అర్థం

శ్రీ దక్షిణామూర్తి స్తోత్రం ఆది శంకరాచార్యుల రచన అని పాఠం చివరి ఇతి వాక్యమే చెబుతోంది. ఇక్కడ ఇచ్చిన పాఠంలో మూడు భాగాలున్నాయి: శాంతిపాఠం, ధ్యాన శ్లోకాలు, ఆ తర్వాత పది శ్లోకాల స్తోత్రం.

శాంతిపాఠం, ధ్యానం

మొదట వచ్చే యో బ్రహ్మాణం విదధాతి పూర్వం అనే మంత్రం శ్వేతాశ్వతర ఉపనిషత్తులోనిది. బ్రహ్మకు వేదాలను అందించిన ఆ దేవుడిని మోక్షం కోరేవాడు శరణు వేడుకుంటాడు. ధ్యాన శ్లోకాల్లో మర్రిచెట్టు కింద కూర్చున్న యువ గురువు, ఆయన చుట్టూ వృద్ధులైన ఋషులు కనిపిస్తారు. గురోస్తు మౌనవ్యాఖ్యానం శిష్యాస్తుచ్ఛిన్నసంశయాః అనే పంక్తి ఈ రూపం సారం: గురువు మాట్లాడడు, అయినా శిష్యుల సందేహాలు తీరిపోతాయి. చిన్ముద్ర, అంటే బొటనవేలు చూపుడువేలు కలిపిన ముద్ర, జీవుడు బ్రహ్మం ఒక్కటే అని సూచిస్తుందని చివరి ధ్యాన శ్లోకం వివరిస్తుంది.

పది శ్లోకాల స్తోత్రం

ప్రతి శ్లోకం తస్మై శ్రీగురుమూర్తయే నమ ఇదం శ్రీ దక్షిణామూర్తయే అనే పాదంతో ముగుస్తుంది. మొదటి శ్లోకం ప్రపంచాన్ని అద్దంలో కనిపించే నగరంతో పోలుస్తుంది: అది బయట ఉన్నట్టు కనిపించినా ఆత్మలోనే ఉంది, కల లాగా. రెండో శ్లోకం విత్తనంలోని మొలక ఉదాహరణతో సృష్టి ఎలా విప్పుకుంటుందో చెబుతుంది. మూడో శ్లోకం తత్త్వమసి అనే వేద వాక్యాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. నాలుగో శ్లోకంలో ఎన్నో రంధ్రాలున్న కుండలోని దీపం కాంతి బయటకు ప్రసరించినట్టు, జ్ఞానం ఇంద్రియాల ద్వారా బయటకు వెలుగుతుంది. ఆరో శ్లోకం రాహువు కప్పిన సూర్యచంద్రుల ఉపమానంతో గాఢనిద్రను వివరిస్తుంది. తొమ్మిదో శ్లోకం భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం, సూర్యుడు, చంద్రుడు, జీవుడు అనే ఎనిమిదీ ఆయన మూర్త్యష్టకమే అంటుంది.

పదో శ్లోకం ఫలశ్రుతి. ఈ స్తవాన్ని వినడం, అర్థాన్ని మననం చేయడం, ధ్యానించడం, కీర్తించడం ద్వారా సర్వాత్మభావం, ఎనిమిది రకాల ఐశ్వర్యం సిద్ధిస్తాయని అది చెబుతుంది. గురువారాల్లో, గురుపౌర్ణమి నాడు, వేదాంత పాఠం మొదలుపెట్టే ముందు దీనిని పఠించడం సంప్రదాయం.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

దక్షిణామూర్తి స్తోత్రంలో అద్దంలో నగరం అనే ఉపమానం దేనిని సూచిస్తుంది?
మొదటి శ్లోకం విశ్వం దర్పణ దృశ్యమాన నగరీ తుల్యం అని మొదలవుతుంది. అద్దంలోని నగరం బయట ఉన్నట్టు కనిపించినా అద్దంలోనే ఉన్నట్టు, ప్రపంచం కూడా ఆత్మలోనే ఉందని, మాయ వల్ల బయట కనిపిస్తుందని ఈ శ్లోకం బోధిస్తుంది.
దక్షిణామూర్తి స్తోత్రాన్ని ఎవరు రచించారు, దానికి ప్రసిద్ధ వ్యాఖ్యానం ఏది?
స్తోత్రం చివరి ఇతి వాక్యం ఇది శ్రీమచ్ఛంకరాచార్య విరచితం అని చెబుతుంది. శంకరుల శిష్యుడు సురేశ్వరాచార్యులు దీనిపై మానసోల్లాసం అనే వార్తికం రాశారని సంప్రదాయం చెబుతుంది.
దక్షిణామూర్తి ధ్యాన శ్లోకంలో యువ గురువు, వృద్ధ శిష్యులు అనే వర్ణనకు అర్థం ఏమిటి?
చిత్రం వటతరోర్మూలే వృద్ధాః శిష్యాః గురుర్యువా అనే శ్లోకం మర్రిచెట్టు కింద యువకుడైన గురువు, వయసు మళ్లిన శిష్యులను చూపిస్తుంది. గురువు మౌనంగానే బోధిస్తాడు, శిష్యుల సంశయాలు మాత్రం తొలగిపోతాయి, ఇదే ఈ రూపంలోని విశేషం.
దక్షిణామూర్తి స్తోత్రం పదో శ్లోకం ఫలశ్రుతిగా ఏం చెబుతుంది?
ఈ స్తవాన్ని వినడం, అర్థాన్ని మననం చేయడం, ధ్యానం, సంకీర్తనం చేసేవారికి సర్వాత్మత్వం, ఎనిమిది విధాలైన ఐశ్వర్యం సిద్ధిస్తాయని పదో శ్లోకం చెబుతుంది. కేవలం పఠనం కాక అర్థాన్ని ఆలోచించడాన్ని కూడా అది ప్రత్యేకంగా పేర్కొంటుంది.
దక్షిణామూర్తి స్తోత్రాన్ని ఏ రోజుల్లో పఠించడం ఆనవాయితీ?
దక్షిణామూర్తి గురు స్వరూపం కాబట్టి గురువారాల్లో, గురుపౌర్ణమి నాడు దీనిని పఠిస్తారు. శాంతిపాఠం, ధ్యానంతో కలిపి పది శ్లోకాల పారాయణానికి సుమారు పది నిమిషాలు పడుతుంది.

వ్యాఖ్యలు

వ్యాఖ్య రాయడానికి లాగిన్ అవ్వండి

వ్యాఖ్యలు లోడ్ అవుతున్నాయి...