ఉపవాసం అంటే ఒక నిర్ణీత కాలం పాటు ఆహారాన్ని పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా విడిచిపెట్టి, ఆ సమయాన్ని పూజ, జపం, పారాయణం వంటి దైవ స్మరణలో గడపడం. మీ శక్తిని బట్టి నిర్జల (నీరు కూడా లేకుండా), ఫలాహార (పండ్లు, పాలు మాత్రమే) లేదా ఏకభుక్త (రోజుకు ఒకసారి భోజనం) ఉపవాసం ఎంచుకోవచ్చు. వ్రతం ముగిశాక సరైన సమయంలో తేలికపాటి ఆహారంతో పారణ చేయడం ఉపవాసంలో ముఖ్యమైన భాగం.
ఉపవాసం అంటే అసలు అర్థం ఏమిటి?
ఉపవాసం అనే పదం ఉప (దగ్గరగా) + వాసం (ఉండటం) అనే పదాల నుంచి వచ్చింది. అంటే దేవునికి దగ్గరగా ఉండటం. కేవలం భోజనం మానేయడం కాదు; ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకుని, మనసును భగవంతునిపై నిలపడమే నిజమైన ఉపవాసమని పెద్దలు చెబుతారు. అందుకే ఉపవాసం రోజు కోపం, అబద్ధం, పరనింద వంటివి కూడా విడిచిపెట్టాలని సంప్రదాయం సూచిస్తుంది.
ఏకాదశి, మహాశివరాత్రి, శ్రీరామనవమి, కృష్ణాష్టమి, కార్తీక సోమవారాలు, వరలక్ష్మీ వ్రతం వంటి పర్వదినాల్లో, అలాగే వారానికి ఒకరోజు ఇష్టదైవం కోసం చాలా కుటుంబాలు ఉపవాసం ఉంటాయి.
ఉపవాసంలో రకాలు ఏవి?
సాంప్రదాయంగా పాటించే ముఖ్యమైన ఉపవాస రకాలు ఇవి. మీ ఆరోగ్యం, వయస్సు, పని పరిస్థితిని బట్టి సరైనది ఎంచుకోండి.
| రకం | ఏమి తీసుకోవచ్చు | ఎవరికి అనుకూలం |
|---|---|---|
| నిర్జల ఉపవాసం | ఆహారం, నీరు రెండూ లేకుండా | పూర్తి ఆరోగ్యవంతులు, అలవాటు ఉన్నవారు మాత్రమే |
| జలోపవాసం | నీరు మాత్రమే | ఆరోగ్యవంతులైన పెద్దలు |
| ఫలాహార ఉపవాసం | పండ్లు, పాలు, పెరుగు, కొందరు సగ్గుబియ్యం వంటివి | చాలామందికి సురక్షితమైన మార్గం |
| ఏకభుక్తం | రోజులో ఒక్కసారి సాత్విక భోజనం | ఉద్యోగస్తులు, దీర్ఘ వ్రతాలు చేసేవారు |
| నక్తం | పగలంతా ఉపవాసం, రాత్రి నక్షత్ర దర్శనం తర్వాత భోజనం | కార్తీక సోమవారం వంటి వ్రతాల్లో |
ఏ రకం పాటించాలి, ఉపవాసంలో ఏ పదార్థాలు అనుమతి అనే విషయాల్లో కుటుంబాలను బట్టి తేడాలు ఉంటాయి. కొందరు ఉపవాసంలో బియ్యం, పప్పులు మాత్రమే విడిచిపెడతారు; మరికొందరు ఉప్పు కూడా తీసుకోరు. మీ కుటుంబ ఆచారాన్ని లేదా పురోహితుని సలహాను పాటించండి.
ఉపవాసం ఎలా చేయాలి? దశలవారీ విధానం
- ముందు రోజు: ఉపవాసానికి ముందు రోజు రాత్రి తేలికపాటి సాత్విక భోజనం చేయండి. ఉల్లి, వెల్లుల్లి, మాంసాహారం విడిచిపెట్టే కుటుంబాలు ఎక్కువ.
- సంకల్పం: ఉపవాసం రోజు ఉదయం స్నానం చేసి, దేవుని ముందు దీపం వెలిగించి, ఈ రోజు ఏ దేవత కోసం, ఏ విధమైన ఉపవాసం చేస్తున్నానో మనసులో లేదా పురోహితుని ద్వారా సంకల్పం చెప్పుకోండి.
- పూజ: ఆ రోజుకు సంబంధించిన దేవతకు పూజ, నైవేద్యం, దీపారాధన చేయండి.
- రోజంతా: జపం, పారాయణం, భజన, దేవాలయ దర్శనం వంటి వాటిలో సమయం గడపండి. అవసరమైన పని చేయవచ్చు, కానీ మనసు ప్రశాంతంగా ఉంచుకోండి.
- రాత్రి: కొన్ని వ్రతాల్లో (శివరాత్రి, ఏకాదశి) జాగరణ చేస్తారు. శక్తి లేనివారు బలవంతంగా జాగరణ చేయనవసరం లేదు.
- పారణ: మరుసటి రోజు నిర్ణీత సమయంలో దేవునికి నైవేద్యం పెట్టి, ఆ ప్రసాదంతో ఉపవాసం విరమించండి.
పారణ అంటే ఏమిటి? ఎలా చేయాలి?
పారణ అంటే ఉపవాసాన్ని శాస్త్రోక్తంగా విరమించడం. ఉపవాసం ఎంత ముఖ్యమో పారణ కూడా అంతే ముఖ్యమని చెబుతారు. ఉదాహరణకు ఏకాదశి ఉపవాసానికి పారణ ద్వాదశి రోజు, ద్వాదశి తిథి ముగిసేలోపు చేయాలని సంప్రదాయం. పారణ సమయం ప్రతి సంవత్సరం, ప్రతి ప్రాంతానికి మారుతుంది కాబట్టి స్థానిక పంచాంగం చూడండి.
పారణలో పాటించవలసినవి
- ముందుగా స్నానం, చిన్న పూజ చేసి దేవునికి నైవేద్యం పెట్టండి.
- తులసి తీర్థం లేదా కొద్దిగా నీరు, తర్వాత పండు లేదా పాలతో మొదలుపెట్టండి.
- ఎక్కువ నూనె, మసాలా ఉన్న భారీ భోజనం వెంటనే తినవద్దు; కడుపుకు ఇబ్బంది కలగవచ్చు.
- వీలైతే ఎవరికైనా అన్నదానం లేదా బ్రాహ్మణ సంతర్పణ చేయడం కొన్ని కుటుంబాల ఆచారం.
ఉపవాసం సమయంలో చేయకూడనివి
- పదే పదే తినుబండారాలు తినడం; ఫలాహారం అంటే రోజంతా తినడం కాదు.
- కోపం, వాదనలు, అబద్ధాలు, ఇతరులను నిందించడం.
- పగటి నిద్ర ఎక్కువగా చేయడం కూడా మంచిది కాదని పెద్దలు చెబుతారు.
- ఉపవాసాన్ని ప్రదర్శనగా మార్చడం; ఇది దేవునికి, మనకు మధ్య ఉండే వ్యక్తిగత సాధన.
ఉపవాసం రోజు మనసును ఎలా నిలుపుకోవాలి?
ఆకలి ఉన్నప్పుడు మనసు ఆహారం వైపు మళ్ళడం సహజం. అందుకే ఆ రోజు చేయవలసిన పారాయణం ముందే ఎంచుకోవడం మంచిది. ఉదాహరణకు ఏకాదశికి విష్ణు సహస్రనామం, శివరాత్రికి శివ నామస్మరణ, శనివారానికి వేంకటేశ్వర స్మరణ. పిల్లలతో కలిసి ఆ దేవత కథ చదవడం, కుటుంబంతో భజన చేయడం వల్ల రోజు సులభంగా, ఆనందంగా గడుస్తుంది.
ఆరోగ్యం జాగ్రత్తలు: ఎవరు ఉపవాసం చేయకూడదు?
శాస్త్రాలు కూడా శరీర శక్తిని బట్టి ఉపవాసం చేయాలని, అనారోగ్యంతో బాధపడేవారు, వృద్ధులు, పిల్లలు, గర్భిణీలకు సడలింపు ఉందని చెబుతాయి. కింది వారు కఠిన ఉపవాసాలు చేయకుండా, అవసరమైతే ఫలాహారం లేదా ఏకభుక్తం వంటి సులభ మార్గం ఎంచుకోవాలి:
- గర్భిణీలు, బాలింతలు
- వృద్ధులు, చిన్న పిల్లలు
- మధుమేహం, రక్తపోటు, గుండె, కిడ్నీ సమస్యలు ఉన్నవారు లేదా క్రమం తప్పకుండా మందులు వాడేవారు
- శారీరక శ్రమ ఎక్కువగా ఉండే పని చేసేవారు
ఇలాంటి వారు ఉపవాసం చేయాలనుకుంటే ముందుగా తప్పనిసరిగా వైద్యుని సలహా తీసుకోండి. ఉపవాసం సమయంలో తల తిరగడం, బలహీనత, ఛాతీ నొప్పి వంటివి అనిపిస్తే వెంటనే ఆహారం, నీరు తీసుకుని అవసరమైతే వైద్యుని సంప్రదించండి. భక్తితో చేసే నామస్మరణ, పూజ కూడా ఉపవాసంతో సమానమైన ఫలితాన్ని ఇస్తాయని పెద్దలు చెబుతారు.
ముఖ్యాంశాలు
- ఉపవాసం అంటే దేవునికి దగ్గరగా ఉండటం; ఆహార నియమంతో పాటు మనసు నియమం కూడా ముఖ్యం.
- నిర్జల, జలోపవాసం, ఫలాహారం, ఏకభుక్తం, నక్తం అనేవి ముఖ్య రకాలు.
- ఉదయం సంకల్పం, పూజ; రోజంతా జపం, పారాయణం; మరుసటి రోజు పారణ.
- పారణ సమయం కోసం స్థానిక పంచాంగం చూడండి.
- వృద్ధులు, గర్భిణీలు, మందులు వాడేవారు వైద్యుని సలహాతోనే ఉపవాసం చేయాలి.