తెలుగు సంవత్సరంలో చైత్రం నుండి ఫాల్గుణం వరకు పన్నెండు చాంద్రమాన మాసాలు ఉంటాయి. ప్రతి రెండు మాసాలు కలిసి ఒక ఋతువు అవుతుంది, అందుకే సంవత్సరానికి ఆరు ఋతువులు: వసంత, గ్రీష్మ, వర్ష, శరత్, హేమంత, శిశిర. ఉగాది నాడు చైత్ర మాసంతో కొత్త సంవత్సరం మొదలవుతుంది.
తెలుగు మాసాలు ఎలా లెక్కిస్తారు?
ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణలో ఎక్కువగా అనుసరించేది చాంద్రమాన పంచాంగం. ఇందులో ఒక మాసం అమావాస్య మరుసటి రోజు పాడ్యమితో మొదలై, తదుపరి అమావాస్యతో ముగుస్తుంది. దీనినే అమావాస్యాంత పద్ధతి అంటారు. ప్రతి మాసంలో పాడ్యమి నుండి పౌర్ణమి వరకు శుక్ల పక్షం, పౌర్ణమి తర్వాత అమావాస్య వరకు బహుళ (కృష్ణ) పక్షం ఉంటాయి.
మాసాల పేర్లు ఆ నెల పౌర్ణమి నాడు చంద్రుడు ఉండే నక్షత్రాన్ని బట్టి వచ్చాయి. ఉదాహరణకు చిత్తా నక్షత్రంతో పౌర్ణమి వచ్చే మాసం చైత్రం, విశాఖతో వైశాఖం, కృత్తికతో కార్తీకం. ఉత్తర భారతంలో కొన్ని ప్రాంతాలు పౌర్ణమాంత పద్ధతి పాటిస్తాయి కాబట్టి అక్కడి మాసం పేర్లు బహుళ పక్షంలో మనకంటే పదిహేను రోజులు ముందుంటాయి. పండుగ తిథులు మాత్రం ఒకటే.
12 తెలుగు మాసాలు, ముఖ్య పండుగలు
కింది పట్టికలో ప్రతి మాసంలో సాధారణంగా వచ్చే ప్రధాన పండుగలు ఇచ్చాం. కొన్ని పండుగలు సౌరమానం మీద ఆధారపడతాయి కాబట్టి ఒక్కోసారి పక్క మాసంలో పడవచ్చు.
| క్రమం | మాసం | ముఖ్య పండుగలు, వ్రతాలు |
|---|---|---|
| 1 | చైత్రం | ఉగాది, శ్రీరామ నవమి, హనుమజ్జయంతి (కొన్ని ప్రాంతాల్లో) |
| 2 | వైశాఖం | అక్షయ తృతీయ, నృసింహ జయంతి |
| 3 | జ్యేష్ఠం | జ్యేష్ఠ పౌర్ణమి, ఏరువాక పౌర్ణమి |
| 4 | ఆషాఢం | తొలి ఏకాదశి, గురు పౌర్ణమి, బోనాలు (తెలంగాణ) |
| 5 | శ్రావణం | వరలక్ష్మీ వ్రతం, మంగళగౌరీ వ్రతం, రాఖీ పౌర్ణమి, కృష్ణాష్టమి |
| 6 | భాద్రపదం | వినాయక చవితి, అనంత చతుర్దశి, మహాలయ పక్షం |
| 7 | ఆశ్వయుజం | దేవీ నవరాత్రులు, బతుకమ్మ, దసరా, నరక చతుర్దశి, దీపావళి |
| 8 | కార్తీకం | నాగుల చవితి, క్షీరాబ్ధి ద్వాదశి, కార్తీక పౌర్ణమి, కార్తీక సోమవారాలు |
| 9 | మార్గశిరం | గీతా జయంతి, వైకుంఠ ఏకాదశి (చాలాసార్లు), ధనుర్మాసం ఆరంభం |
| 10 | పుష్యం | భోగి, మకర సంక్రాంతి, కనుమ |
| 11 | మాఘం | రథసప్తమి, భీష్మ ఏకాదశి, మహా శివరాత్రి |
| 12 | ఫాల్గుణం | హోళీ (ఫాల్గుణ పౌర్ణమి) |
ఆరు ఋతువులు ఏవి?
మన సంప్రదాయంలో సంవత్సరాన్ని ఆరు ఋతువులుగా విభజిస్తారు. ప్రతి ఋతువుకు రెండు మాసాలు.
- వసంత ఋతువు – చైత్రం, వైశాఖం: కొత్త చిగుళ్ళు, మామిడి పూత, ఉగాది పచ్చడి కాలం.
- గ్రీష్మ ఋతువు – జ్యేష్ఠం, ఆషాఢం: ఎండలు తీవ్రంగా ఉండే కాలం, ఆషాఢం చివరలో తొలకరి.
- వర్ష ఋతువు – శ్రావణం, భాద్రపదం: వానలు, పచ్చదనం, వ్రతాల కాలం.
- శరత్ ఋతువు – ఆశ్వయుజం, కార్తీకం: నిర్మలమైన ఆకాశం, వెన్నెల, దసరా–దీపావళి కాలం.
- హేమంత ఋతువు – మార్గశిరం, పుష్యం: మంచు, చలి, ధనుర్మాస పూజలు.
- శిశిర ఋతువు – మాఘం, ఫాల్గుణం: ఆకులు రాలే కాలం, మళ్ళీ వసంతానికి సిద్ధం.
ఈ విభజన చాంద్రమాన మాసాల ప్రకారం చెప్పేది. సూర్యుని గతి ఆధారంగా ఋతువులు చెప్పే పద్ధతి కూడా ఉంది, అందువల్ల కొన్ని పంచాంగాల్లో ఋతువు మారే రోజు కొద్దిగా వేరుగా కనిపించవచ్చు.
ప్రతి మాసం ప్రత్యేకత క్లుప్తంగా
చైత్రం నుండి ఆషాఢం వరకు
చైత్ర శుక్ల పాడ్యమి ఉగాది – కొత్త సంవత్సర పేరుతో పంచాంగ శ్రవణం జరుగుతుంది. వైశాఖం దాన ధర్మాలకు, ముఖ్యంగా నీటి దానం, చలివేంద్రాలకు ప్రసిద్ధి. జ్యేష్ఠంలో రైతులు ఏరువాక జరుపుకుంటారు. ఆషాఢంలో శుభకార్యాలు తక్కువగా చేస్తారు; తొలి ఏకాదశి నుండి చాతుర్మాస్యం మొదలవుతుంది.
శ్రావణం నుండి కార్తీకం వరకు
శ్రావణం స్త్రీల వ్రతాలకు, శుభకార్యాలకు అనువైన మాసంగా భావిస్తారు. భాద్రపదంలో వినాయక చవితి, బహుళ పక్షంలో పితృదేవతలను స్మరించే మహాలయ పక్షం. ఆశ్వయుజంలో అమ్మవారి నవరాత్రులు, ఆశ్వయుజ అమావాస్య నాడు దీపావళి. ఆ మరుసటి రోజు నుండి దీపాలతో నిండిన కార్తీక మాసం మొదలవుతుంది.
మార్గశిరం నుండి ఫాల్గుణం వరకు
మార్గశిరం శ్రీకృష్ణుడు భగవద్గీతలో “మాసాల్లో నేను మార్గశీర్షాన్ని” అని చెప్పిన మాసంగా ప్రసిద్ధి. ధనుర్మాసంలో తిరుప్పావై పఠనం, ముగ్గులు. పుష్యంలో సంక్రాంతి పంట పండుగ. మాఘంలో నదీ స్నానాలు, రథసప్తమి సూర్యారాధన, మహాశివరాత్రి. ఫాల్గుణ పౌర్ణమి హోళీతో సంవత్సరం ముగింపుకు వస్తుంది, తర్వాతి అమావాస్య తర్వాత మళ్ళీ ఉగాది.
అధిక మాసం అంటే ఏమిటి?
చాంద్రమాన సంవత్సరం సుమారు 354 రోజులు, సౌర సంవత్సరం సుమారు 365 రోజులు. ఈ తేడా పెరగకుండా ఉండటానికి సుమారు రెండున్నర–మూడు సంవత్సరాలకు ఒకసారి ఒక మాసం అదనంగా వస్తుంది. దీనినే అధిక మాసం అంటారు.
సూర్యుడు ఒక రాశి నుండి మరో రాశిలోకి ప్రవేశించడాన్ని సంక్రమణం అంటారు. ఏ చాంద్రమాసంలో సంక్రమణం జరగదో ఆ మాసం అధిక మాసం అవుతుంది. దాని తర్వాత వచ్చే అదే పేరు గల మాసాన్ని నిజ మాసం అంటారు. ఉదాహరణకు “అధిక శ్రావణం” తర్వాత “నిజ శ్రావణం” వస్తుంది. చాలా అరుదుగా ఒక మాసం లోపించే క్షయ మాసం కూడా వస్తుంది.
అధిక మాసంలో ఏం చేస్తారు?
- వివాహం, గృహప్రవేశం వంటి శుభకార్యాలు సాధారణంగా అధిక మాసంలో చేయరు; పండుగలు నిజ మాసంలో జరుపుకుంటారు.
- ఈ మాసాన్ని పురుషోత్తమ మాసం అని కూడా అంటారు; జపం, పారాయణం, దానం చేయడానికి మంచిదని భావిస్తారు.
- ఆబ్దికం (తద్దినం) వంటి కార్యాల తేదీలు ఎలా లెక్కించాలో కుటుంబ సంప్రదాయం బట్టి మారుతుంది; మీ పురోహితుణ్ణి సంప్రదించండి.
పంచాంగంలో మాసం ఎలా చూడాలి?
- పంచాంగంలో ఆ రోజు “సంవత్సరం, అయనం, ఋతువు, మాసం, పక్షం, తిథి” వరుసగా రాసి ఉంటాయి.
- మాసం పేరు, శుక్ల లేదా బహుళ పక్షం గమనించండి.
- పండుగ తిథి సూర్యోదయ సమయానికి ఉందా లేదా అన్నది పంచాంగమే నిర్ణయిస్తుంది; సందేహం ఉంటే స్థానిక పంచాంగం పాటించండి.
- సంకల్పం చెప్పేటప్పుడు ఇదే వరుసలో మాసం, పక్షం, తిథి చెబుతారు.
ముఖ్యాంశాలు
- తెలుగు మాసాలు 12: చైత్రం, వైశాఖం, జ్యేష్ఠం, ఆషాఢం, శ్రావణం, భాద్రపదం, ఆశ్వయుజం, కార్తీకం, మార్గశిరం, పుష్యం, మాఘం, ఫాల్గుణం.
- మాసం అమావాస్య తర్వాత పాడ్యమితో మొదలై అమావాస్యతో ముగుస్తుంది.
- రెండు మాసాలు ఒక ఋతువు; మొత్తం ఆరు ఋతువులు.
- సంక్రమణం లేని మాసం అధిక మాసం; సుమారు 32–33 నెలలకు ఒకసారి వస్తుంది.
- పండుగ తేదీలకు ఎప్పుడూ మీ ప్రాంత పంచాంగం చూడండి.