ప్రదక్షిణ అంటే దైవాన్ని మన కుడి వైపున ఉంచుకుని సవ్య దిశలో (గడియారం ముళ్ళు తిరిగే దిశలో) నెమ్మదిగా చుట్టూ తిరగడం. సాధారణంగా ఆలయంలో మూడు ప్రదక్షిణలు చేయడం చాలా కుటుంబాల ఆచారం; నవగ్రహాలకు తొమ్మిది, మొక్కుబడి ఉన్నప్పుడు 11, 21 లేదా 108 చేస్తారు. ప్రదక్షిణ తర్వాత ధ్వజస్తంభం దగ్గర దైవానికి ఎదురుగా సాష్టాంగ (పురుషులు) లేదా పంచాంగ (స్త్రీలు) నమస్కారం చేయడం సంప్రదాయం.
ప్రదక్షిణ అంటే ఏమిటి? ఎందుకు చేస్తాం?
‘ప్రదక్షిణ’ అనే పదం ‘దక్షిణ’ (కుడి) అనే మాట నుండి వచ్చింది. దైవాన్ని ఎప్పుడూ మన కుడి వైపున ఉంచుకుని తిరగడమే దీని అర్థం. మన జీవితానికి కేంద్రం భగవంతుడే, మన పనులన్నీ ఆయన చుట్టూనే తిరుగుతాయి అనే భావనకు ఇది ప్రతీక అని పెద్దలు వివరిస్తారు. గ్రహాలు సూర్యుని చుట్టూ తిరిగినట్టు, భక్తుడు తన ఇష్టదైవం చుట్టూ తిరుగుతాడు అనే పోలిక కూడా తరచూ చెబుతారు.
ప్రదక్షిణ చేసేటప్పుడు చదివే ప్రసిద్ధ శ్లోకం ఇది:
యాని కాని చ పాపాని జన్మాంతర కృతాని చ, తాని తాని వినశ్యంతి ప్రదక్షిణ పదే పదే
జన్మజన్మలుగా చేసిన పాపాలు ప్రదక్షిణలో వేసే ప్రతి అడుగుతో తొలగిపోతాయి అని దీని భావం. అందుకే ప్రదక్షిణను వేగంగా కాకుండా, ప్రతి అడుగును స్మరణతో వేయాలని చెబుతారు.
ప్రదక్షిణ ఏ దిశలో, ఎలా చేయాలి?
ప్రదక్షిణ ఎప్పుడూ సవ్య దిశలోనే చేయాలి. గర్భగుడి ముందు నిలబడి నమస్కరించి, మీ కుడి వైపుకు తిరిగి నడక మొదలుపెట్టాలి. దైవం ఎల్లప్పుడూ మీ కుడి భుజం వైపు ఉంటుంది.
- ముందుగా ముఖమంటపంలో దైవానికి ఎదురుగా నిలబడి చేతులు జోడించి నమస్కరించండి.
- మనసులో ఇష్టదైవ నామం లేదా ‘ఓం నమః శివాయ’, ‘ఓం నమో నారాయణాయ’ వంటి నామాన్ని జపిస్తూ కుడి వైపుకు నడవండి.
- నడక నెమ్మదిగా, ప్రశాంతంగా ఉండాలి. ‘నిండు గర్భిణి నడిచినంత నెమ్మదిగా’ ప్రదక్షిణ చేయాలని పెద్దలు చెబుతారు.
- ప్రతి ప్రదక్షిణ పూర్తయినప్పుడు గర్భగుడి ఎదుట ఆగి నమస్కరించి మళ్ళీ కొనసాగించండి.
- అనుకున్న సంఖ్య పూర్తయ్యాక ధ్వజస్తంభం దగ్గర నమస్కారం చేసి, కాసేపు కూర్చుని ధ్యానం చేయండి.
ప్రదక్షిణ సమయంలో మాట్లాడటం, ఫోన్ చూడటం, ఇతరులను తోసుకుంటూ వెళ్లడం మానుకోవాలి. చేతులు జోడించి లేదా నమస్కార ముద్రలో ఉంచుకోవడం మంచిది.
ఎన్ని ప్రదక్షిణలు చేయాలి?
ప్రదక్షిణల సంఖ్య విషయంలో ప్రాంతాన్ని బట్టి, ఆలయాన్ని బట్టి, కుటుంబ సంప్రదాయాన్ని బట్టి తేడాలు ఉన్నాయి. కొన్ని గ్రంథాలు ఒక్కో దేవతకు ఒక్కో సంఖ్య చెబుతాయి. సాధారణంగా పాటించే పద్ధతి ఇలా ఉంటుంది:
| సందర్భం | సాధారణంగా చేసే ప్రదక్షిణలు |
|---|---|
| సాధారణ ఆలయ దర్శనం | 3 (బేసి సంఖ్య శ్రేష్ఠం) |
| నవగ్రహాలు | 9 |
| శివాలయం | చండీ ప్రదక్షిణ / సోమసూత్ర ప్రదక్షిణ పద్ధతి |
| మొక్కుబడి, వ్రతం | 11, 21, 54 లేదా 108 |
| రావి చెట్టు (అశ్వత్థ వృక్షం) | చాలామంది 7 లేదా 108 |
| ఇంట్లో పూజ తర్వాత | ఆత్మ ప్రదక్షిణ – నిలబడిన చోటే ఒకసారి లేదా మూడుసార్లు |
సంఖ్య కంటే భక్తి, శ్రద్ధ ముఖ్యం. మీ కుటుంబంలో ఒక పద్ధతి పాటిస్తుంటే దాన్నే కొనసాగించండి; సందేహం ఉంటే ఆలయ అర్చకులను లేదా కుటుంబ పురోహితులను అడగండి.
శివాలయంలో ప్రదక్షిణ ఎందుకు భిన్నంగా ఉంటుంది?
శివలింగానికి చేసే అభిషేక జలం బయటకు పోయే మార్గాన్ని (సోమసూత్రం లేదా గోముఖి) దాటకూడదని శైవ సంప్రదాయం చెబుతుంది. అందుకే శివాలయంలో పూర్తి వృత్తంగా కాకుండా, సోమసూత్రం వరకు వెళ్లి అక్కడి నుండి వెనక్కి తిరిగి వచ్చే ‘చండీ ప్రదక్షిణ’ లేదా ‘సోమసూత్ర ప్రదక్షిణ’ చేస్తారు. ఇది అర్ధచంద్రాకారంలో ఉంటుంది కాబట్టి కొందరు దీనిని అర్ధ ప్రదక్షిణ అని కూడా అంటారు.
అన్ని శివాలయాల్లో ఈ నియమం ఒకేలా పాటించరు; కొన్ని పెద్ద ఆలయాల్లో బయటి ప్రాకారం చుట్టూ పూర్తి ప్రదక్షిణ చేసే వీలు ఉంటుంది. అక్కడి ఆచారాన్ని గమనించి అనుసరించడం ఉత్తమం.
సాష్టాంగ నమస్కారం అంటే ఏమిటి? ఎలా చేయాలి?
‘స + అష్ట + అంగ’ – ఎనిమిది అంగాలతో చేసే నమస్కారం సాష్టాంగ నమస్కారం. ఛాతీ, శిరస్సు, కళ్ళు, మనసు, వాక్కు, పాదాలు, చేతులు, మోకాళ్ళు – ఈ ఎనిమిదీ భగవంతునికి అర్పించడమే దీని అర్థం. శరీరంతో పాటు మనసు, మాట కూడా వంగి ఉండాలి అనేదే ముఖ్య భావన.
చేసే విధానం
- దైవానికి ఎదురుగా నిటారుగా నిలబడి చేతులు జోడించండి.
- మోకాళ్ళపై కూర్చుని, చేతులను నేలపై ఆనించి, నెమ్మదిగా శరీరాన్ని ముందుకు చాచండి.
- నుదురు, ఛాతీ, చేతులు, మోకాళ్ళు, పాదాల వేళ్ళు నేలను తాకేలా పూర్తిగా బోర్లా పడుకోండి.
- చేతులను తల ముందుకు చాచి జోడించండి లేదా నేలపై ఆనించండి. మనసులో దైవ నామం స్మరించండి.
- నెమ్మదిగా లేచి మళ్ళీ చేతులు జోడించి నమస్కరించండి.
స్త్రీలు పంచాంగ నమస్కారం ఎందుకు చేస్తారు?
తెలుగు సంప్రదాయంలో స్త్రీలు సాధారణంగా సాష్టాంగ నమస్కారం కాకుండా పంచాంగ నమస్కారం చేస్తారు. ఇందులో మోకాళ్ళపై కూర్చుని, చేతులు నేలపై ఆనించి, నుదురు నేలకు తాకించి నమస్కరిస్తారు. ఛాతీ, ఉదరం నేలను తాకవు. ఇది తరతరాలుగా వస్తున్న ఆచారం; కొన్ని కుటుంబాల్లో పద్ధతి కొంచెం మారవచ్చు.
ఆలయంలో నమస్కారం ఎక్కడ చేయాలి?
ఆలయ లోపల అందరూ నడిచే మార్గంలో, గర్భగుడికి దగ్గరగా సాష్టాంగ నమస్కారం చేయడం ఇతర భక్తులకు ఇబ్బంది కలిగిస్తుంది. అందుకే చాలా ఆలయాల్లో ధ్వజస్తంభం దగ్గర, బలిపీఠం వెనుక, దైవానికి ఎదురుగా నమస్కారం చేస్తారు. కొన్ని ఆలయాల్లో దీనికి ప్రత్యేక స్థలం కేటాయిస్తారు.
- నమస్కారం చేసేటప్పుడు మీ పాదాలు వేరే సన్నిధి వైపు లేదా ఇతరుల వైపు చాచుకోకుండా చూసుకోండి.
- దైవానికి, ధ్వజస్తంభానికి మధ్య అడ్డుగా పడుకోకూడదని కొన్ని ఆలయాల ఆచారం.
- రద్దీ ఎక్కువగా ఉంటే నిలబడి చేతులు జోడించి నమస్కరించినా చాలు.
- వృద్ధులు, మోకాళ్ళ నొప్పులు ఉన్నవారు, గర్భిణులు నేలపై పడుకుని నమస్కారం చేయాల్సిన అవసరం లేదు; మనస్ఫూర్తిగా చేసే నమస్కారమే చాలు.
అంగ ప్రదక్షిణ, ఆత్మ ప్రదక్షిణ గురించి
అంగ ప్రదక్షిణ అంటే నేలపై పడుకుని దొర్లుతూ ఆలయం చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేయడం. ఇది సాధారణంగా ప్రత్యేక మొక్కుబడిగా చేస్తారు. కొన్ని ప్రసిద్ధ క్షేత్రాల్లో దీనికి నిర్దిష్ట సమయాలు, నియమాలు ఉంటాయి కాబట్టి ఆలయ అధికారుల సూచనలు తెలుసుకుని చేయాలి. ఆరోగ్యం సహకరించకపోతే బలవంతంగా చేయకూడదు.
ఆత్మ ప్రదక్షిణ అంటే ఇంట్లో పూజ పూర్తయ్యాక, నిలబడిన చోటే సవ్య దిశలో మన చుట్టూ మనం ఒకసారి తిరగడం. దేవుని పటం చుట్టూ తిరిగే వీలు లేనప్పుడు ఇలా చేయడం ఆచారం. మనలోనూ పరమాత్మ ఉన్నాడు అనే భావన దీని వెనుక ఉంది.
ముఖ్యాంశాలు
- ప్రదక్షిణ ఎప్పుడూ దైవాన్ని కుడి వైపున ఉంచుకుని సవ్య దిశలో చేయాలి.
- సాధారణ దర్శనానికి 3, నవగ్రహాలకు 9 ప్రదక్షిణలు ఎక్కువగా పాటిస్తారు.
- శివాలయంలో సోమసూత్రాన్ని దాటకుండా చండీ ప్రదక్షిణ చేసే ఆచారం ఉంది.
- నెమ్మదిగా, నామస్మరణతో, మౌనంగా నడవాలి.
- పురుషులు సాష్టాంగ, స్త్రీలు పంచాంగ నమస్కారం చేయడం తెలుగు సంప్రదాయం.
- ఆరోగ్యం సహకరించకపోతే నిలబడి చేసే నమస్కారమే చాలు – భావమే ప్రధానం.