బమ్మెర పోతన పదిహేనో శతాబ్దానికి చెందిన మహాకవి, సంస్కృత భాగవత పురాణాన్ని తెలుగులోకి తెచ్చిన భక్తకవి. ఆయన రచించిన శ్రీమదాంధ్ర మహాభాగవతం తెలుగువారి ఇంటింటి గ్రంథం. అందులోని గజేంద్ర మోక్షం, ప్రహ్లాద చరిత్ర పద్యాలు నేటికీ పిల్లల నుంచి పెద్దల వరకు అందరి నోట వినిపిస్తాయి.
బమ్మెర పోతన ఎవరు?
పోతన నేటి తెలంగాణలోని జనగామ జిల్లా (ఒకప్పటి వరంగల్ ప్రాంతం) బమ్మెర గ్రామానికి చెందినవారని ఎక్కువమంది పండితుల అభిప్రాయం. కొందరు పరిశోధకులు ఆయనను కడప జిల్లా ఒంటిమిట్టతో కూడా అనుసంధానిస్తారు; ఈ విషయంలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. తండ్రి కేసన, తల్లి లక్కమాంబ.
పోతనను సహజ పండితుడు అంటారు, అంటే పెద్దగా గురుకుల విద్య లేకుండానే దైవానుగ్రహంతో కవిత్వం అబ్బినవాడని భావం. ఆయన పొలం దున్నుకుంటూ నిరాడంబర జీవితం గడిపిన రైతు కవి. భోగినీ దండకం, వీరభద్ర విజయం వంటి రచనలు కూడా ఆయనకు ఆపాదిస్తారు. నారాయణ శతకం కూడా ఆయనదేనని కొందరి అభిప్రాయం.
పోతన భాగవతాన్ని ఎందుకు రచించారు?
సంప్రదాయ కథనం ప్రకారం ఒక గ్రహణ సమయంలో గోదావరి తీరాన ధ్యానంలో ఉన్న పోతనకు శ్రీరాముడు దర్శనమిచ్చి, భాగవతాన్ని తెలుగులో రచించి తనకే అంకితమివ్వమని ఆజ్ఞాపించాడని చెబుతారు. అందుకే భాగవత ప్రారంభంలోనే "పలికేది భాగవతం, పలికించేవాడు రామభద్రుడు" అనే భావంతో పోతన తన కవిత్వం తనది కాదని, స్వామిదేనని వినయంగా ప్రకటించారు.
రాజులకు అంకితమివ్వని ఆత్మగౌరవం
ఆనాటి రాజు సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు భాగవతాన్ని తనకు అంకితమివ్వమని కోరగా పోతన నిరాకరించారని ప్రసిద్ధ కథ. సరస్వతీ దేవి కన్నీటితో తన ముందు నిలిచినట్లు భావించి, "అమ్మా, నిన్ను ధనం కోసం రాజులకు అమ్మను" అని ఓదార్చిన భావంతో ఉన్న పోతన పద్యం తెలుగునాట బాగా ప్రసిద్ధి. కవిత్వాన్ని భగవంతునికే అర్పించాలనే ఆయన నిష్ఠ నేటికీ కవులకు ఆదర్శం. శ్రీనాథుడు పోతనకు బంధువని, ఆయన పేదరికాన్ని ఎగతాళి చేశాడని ప్రజల్లో కథలు ఉన్నా, చరిత్రకారులు వాటిని నిర్ధారించలేదు.
ఆంధ్ర మహాభాగవతం ప్రత్యేకత ఏమిటి?
పోతన భాగవతం సంస్కృత మూలానికి కేవలం అనువాదం కాదు. ఆయన భక్తి రసాన్ని విస్తరించి, తెలుగు నుడికారంతో, మధురమైన పద్యాలతో కథలను సజీవంగా మలిచారు. శబ్దాలంకారాలు, అనుప్రాసలు, సంగీతంలా సాగే పద్యనడక ఆయన కవిత్వపు ముద్ర. కాలక్రమంలో ఈ గ్రంథంలోని కొన్ని భాగాలు శిథిలమవ్వగా, ఐదు, ఆరు, పదకొండు, పన్నెండు స్కంధాల్లోని లోపించిన భాగాలను ఆయన శిష్యులు, తర్వాతి కవులు బొప్పరాజు గంగన, ఏర్చూరి సింగన, వెలిగందల నారయ పూర్తిచేశారని చెబుతారు.
| ఘట్టం | స్కంధం | సారాంశం |
|---|---|---|
| ధ్రువ చరిత్ర | చతుర్థ స్కంధం | బాలుని దృఢ సంకల్పం, తపస్సు |
| ప్రహ్లాద చరిత్ర | సప్తమ స్కంధం | అచంచల హరిభక్తి, నరసింహ అవతారం |
| గజేంద్ర మోక్షం | అష్టమ స్కంధం | సంపూర్ణ శరణాగతి, శ్రీహరి రక్షణ |
| వామన చరిత్ర | అష్టమ స్కంధం | బలి చక్రవర్తి దానం, త్రివిక్రమ రూపం |
| అంబరీషోపాఖ్యానం | నవమ స్కంధం | ఏకాదశి వ్రత నిష్ఠ, సుదర్శన రక్షణ |
| రుక్మిణీ కల్యాణం | దశమ స్కంధం | రుక్మిణీ కృష్ణుల దివ్య వివాహం |
గజేంద్ర మోక్షం కథ ఏమిటి?
త్రికూట పర్వతంపై నివసించే గజరాజు ఒకనాడు తన పరివారంతో సరస్సులో జలక్రీడ చేస్తుండగా, ఒక మొసలి అతని కాలును పట్టుకుంది. గజేంద్రుడు తన బలమంతా ఉపయోగించి ఎంతో కాలం పోరాడాడు. బంధువులు, పరివారం ఎవరూ సహాయం చేయలేకపోయారు. చివరకు బలం పూర్తిగా క్షీణించిన వేళ, తన శక్తిపై ఆధారపడటం మాని, సృష్టి అంతటికీ మూలమైన పరమాత్మనే శరణు వేడాడు.
ఆ ఆర్తనాదం విన్న శ్రీమహావిష్ణువు వైకుంఠం నుంచి ఎంత తొందరగా బయలుదేరాడంటే, లక్ష్మీదేవికి చెప్పకుండా, శంఖచక్రాలను కూడా సరిగా సర్దుకోకుండా పరుగెత్తి వచ్చాడని పోతన అద్భుతంగా వర్ణించారు. స్వామి సుదర్శన చక్రంతో మొసలిని సంహరించి గజేంద్రుని రక్షించాడు. పూర్వజన్మలో గజేంద్రుడు ఇంద్రద్యుమ్న మహారాజు అని, మొసలి హూహూ అనే గంధర్వుడని, ఇద్దరూ శాపవిముక్తులయ్యారని కథ ముగుస్తుంది.
"ఎవ్వనిచే జనించు", "లావొక్కింతయు లేదు", "అలవైకుంఠపురంబులో" వంటి పద్యాలు ఈ ఘట్టంలోనివే. కష్టకాలంలో గజేంద్ర మోక్షం పారాయణ చేస్తే మనసుకు ధైర్యం, శాంతి కలుగుతాయని చాలా కుటుంబాల నమ్మకం.
ప్రహ్లాద చరిత్ర మనకు ఏం నేర్పుతుంది?
హిరణ్యకశిపుని కుమారుడైన ప్రహ్లాదుడు తల్లి గర్భంలో ఉన్నప్పుడే నారదుని ఉపదేశం విని హరిభక్తుడయ్యాడు. గురువులైన చండామార్కులు రాజనీతి నేర్పాలని చూసినా, తండ్రి ఏ పాఠం నేర్చుకున్నావని అడిగినా, ప్రహ్లాదుడు హరిభక్తి గురించే చెప్పాడు. పాములతో కరిపించినా, ఏనుగులతో తొక్కించినా, కొండల నుంచి తోయించినా, విషమిచ్చినా శ్రీహరి అతన్ని కాపాడాడు. చివరకు "నీ హరి ఎక్కడ?" అని హిరణ్యకశిపుడు స్తంభాన్ని కొట్టగా, అందులోనుంచి నరసింహస్వామి ఉద్భవించి సంధ్యా సమయంలో, గడప మీద, గోళ్లతో అతన్ని సంహరించాడు.
ప్రహ్లాదుడు తండ్రికి చెప్పిన నవవిధ భక్తి మార్గాలు ఈ ఘట్టంలో ప్రసిద్ధమైనవి:
- శ్రవణం: భగవత్కథలు వినడం
- కీర్తనం: నామాలు, గుణాలు కీర్తించడం
- స్మరణం: నిరంతరం స్మరించడం
- పాదసేవనం: స్వామి పాదసేవ
- అర్చనం: పూజ చేయడం
- వందనం: నమస్కరించడం
- దాస్యం: సేవకుని భావంతో సేవించడం
- సఖ్యం: స్నేహభావంతో ఆరాధించడం
- ఆత్మనివేదనం: తనను తాను సంపూర్ణంగా అర్పించుకోవడం
"మందార మకరంద మాధుర్యమున" అనే పోతన పద్యం ప్రహ్లాదుని నోట భక్తి మాధుర్యాన్ని వర్ణిస్తుంది; ఇది తెలుగు పాఠశాలల్లో తరతరాలుగా నేర్చుకునే పద్యం.
ఇంట్లో పోతన భాగవతాన్ని ఎలా చదువుకోవచ్చు?
- రోజూ కొన్ని పద్యాలను అర్థంతో సహా చదవడం మొదలుపెట్టండి; గజేంద్ర మోక్షం, ప్రహ్లాద చరిత్రతో ప్రారంభించడం సులభం.
- పిల్లలకు ఒక్కో పద్యం కంఠస్థం చేయించి, కథను సరళంగా వివరించండి.
- ఏకాదశి, పౌర్ణమి వంటి రోజుల్లో కుటుంబమంతా కలిసి ఒక ఘట్టం పారాయణ చేయవచ్చు.
- టీకా తాత్పర్యాలతో ఉన్న ప్రామాణిక ప్రతిని ఎంచుకోండి; సందేహాలుంటే పెద్దలను, పండితులను అడగండి.
ముఖ్యాంశాలు
- బమ్మెర పోతన పదిహేనో శతాబ్దపు సహజ పండితుడు, రైతు కవి.
- శ్రీరాముని ఆజ్ఞతో భాగవతాన్ని తెలుగులో రచించి ఆయనకే అంకితమిచ్చారని సంప్రదాయం.
- రాజులకు కావ్యాన్ని అంకితమివ్వని ఆత్మగౌరవం ఆయన ప్రత్యేకత.
- గజేంద్ర మోక్షం శరణాగతిని, ప్రహ్లాద చరిత్ర అచంచల భక్తిని బోధిస్తాయి.
- పోతన పద్యాలు తెలుగు భాషా సౌందర్యానికి, భక్తి రసానికి నిలువెత్తు సాక్ష్యం.