నైవేద్యం అంటే పూజలో భగవంతునికి భక్తితో సమర్పించే ఆహారం. ఏ దేవునికైనా శుచిగా వండిన సాత్విక ఆహారం, పండ్లు, పాలు, బెల్లం లేదా కలకండ పెట్టవచ్చు; సంప్రదాయంగా వినాయకునికి ఉండ్రాళ్ళు, కుడుములు, శ్రీరామునికి పానకం, వడపప్పు, వేంకటేశ్వరునికి పులిహోర, చక్కెర పొంగలి, హనుమంతునికి వడమాల ప్రీతికరమని భావిస్తారు. ఏ పదార్థం పెట్టామన్నది కాదు, ఎంత శుచితో, భక్తితో పెట్టామన్నదే ముఖ్యం.
నైవేద్యం అంటే ఏమిటి? ఎందుకు పెడతాం?
షోడశోపచార పూజలో, పంచోపచార పూజలో కూడా నైవేద్యం ఒక ముఖ్యమైన ఉపచారం. మనకు అన్నం ఇచ్చిన భగవంతునికే ముందుగా ఆ అన్నాన్ని సమర్పించి, ఆయన అనుగ్రహంగా దాన్ని ప్రసాదంగా స్వీకరించడమే దీని వెనుక ఉన్న భావన. నైవేద్యం పెట్టిన ఆహారం ప్రసాదంగా మారుతుంది; దాన్ని కుటుంబమంతా పంచుకోవడం వల్ల కృతజ్ఞతా భావం పెరుగుతుందని పెద్దలు చెబుతారు.
భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు భక్తితో సమర్పించే ఆకు, పువ్వు, పండు లేదా నీరు అయినా స్వీకరిస్తానని చెప్పాడు. కాబట్టి ఖరీదైన వంటకాలు లేకపోయినా, ఒక అరటిపండు లేదా కొంచెం బెల్లం భక్తితో పెట్టినా అది సంపూర్ణ నైవేద్యమే.
ఏ దేవునికి ఏ నైవేద్యం ప్రీతికరం?
తెలుగు ఇళ్లలో, ఆలయాల్లో తరతరాలుగా పాటిస్తున్న సాంప్రదాయ నైవేద్యాలు ఇవి. ప్రాంతాన్ని, కుటుంబాన్ని బట్టి ఇవి మారవచ్చు.
| దైవం | సాంప్రదాయ నైవేద్యాలు |
|---|---|
| వినాయకుడు | ఉండ్రాళ్ళు, కుడుములు, మోదకాలు, లడ్డూ, పానకం, వడపప్పు |
| శ్రీరాముడు | పానకం, వడపప్పు, చలిమిడి (శ్రీరామనవమి) |
| శ్రీకృష్ణుడు | వెన్న, పాలు, పెరుగు, అటుకులు, పాల పదార్థాలు |
| వేంకటేశ్వర స్వామి | పులిహోర, చక్కెర పొంగలి, దద్దోజనం, లడ్డూ |
| లక్ష్మీదేవి | పాయసం, చక్కెర పొంగలి, పండ్లు, తీపి పదార్థాలు |
| శివుడు | పాలు, పండ్లు, పొంగలి; పూజలో బిల్వపత్రాలు ప్రధానం |
| హనుమంతుడు | వడమాల (గారెల మాల), అరటిపండ్లు, బెల్లం |
| సూర్య భగవానుడు | పరమాన్నం (రథసప్తమి నాడు చిక్కుడు ఆకులపై) |
| సత్యనారాయణ స్వామి | రవ్వ, పాలు, చక్కెర, నెయ్యి, అరటిపండుతో చేసే ప్రసాదం |
| దుర్గాదేవి / అమ్మవారు | పులిహోర, చక్కెర పొంగలి, పాయసం, గారెలు, దద్దోజనం |
దసరా నవరాత్రుల్లో ప్రతి రోజు అమ్మవారి అలంకారాన్ని బట్టి వేర్వేరు నైవేద్యాలు పెట్టే ఆచారం ఉంది; ఇది ఆలయానికి, కుటుంబానికి వేర్వేరుగా ఉంటుంది.
ప్రసిద్ధ నైవేద్య వంటకాలు – సంక్షిప్త పరిచయం
పులిహోర
చింతపండు పులుసు లేదా నిమ్మరసంతో, పోపులో వేరుశనగపప్పు, శనగపప్పు, మినప్పప్పు, ఆవాలు, కరివేపాకు, పసుపు కలిపి చేసే అన్నం. వేంకటేశ్వర స్వామికి, పండుగలకు తప్పనిసరిగా చేసే నైవేద్యం.
చక్కెర పొంగలి
బియ్యం, పెసరపప్పు పాలలో ఉడికించి బెల్లం లేదా చక్కెర, నెయ్యి, యాలకులు, జీడిపప్పు కలిపి చేసే తీపి వంటకం. సంక్రాంతి, శుక్రవారం పూజలు, ధనుర్మాసంలో ప్రత్యేకం.
వడపప్పు
నానబెట్టిన పెసరపప్పులో కొంచెం ఉప్పు, పచ్చిమిర్చి లేదా కొబ్బరి కలిపి చేసే సాదా ప్రసాదం. శ్రీరామనవమి, వినాయక చవితి నాడు పానకంతో పాటు పెడతారు.
పానకం
బెల్లం నీటిలో కరిగించి మిరియాల పొడి, యాలకుల పొడి, శొంఠి కలిపి చేసే చల్లని పానీయం. వేసవిలో వచ్చే శ్రీరామనవమి నాడు ఇది ప్రత్యేక నైవేద్యం.
దద్దోజనం
అన్నంలో పెరుగు, పోపు, అల్లం, కరివేపాకు కలిపి చేసే పెరుగన్నం. వైష్ణవ ఆలయాల్లో సాధారణ ప్రసాదం.
నైవేద్యం తయారీలో పాటించే సాత్విక నియమాలు
- స్నానం చేసి శుభ్రమైన వస్త్రాలతో, శుభ్రమైన పాత్రల్లో వండాలి.
- నైవేద్యానికి ఉల్లిపాయ, వెల్లుల్లి, మాంసాహారం వాడరు.
- వండుతున్నప్పుడు రుచి చూడకూడదు; దేవునికి పెట్టిన తర్వాతే రుచి చూస్తారు.
- నెయ్యి, బెల్లం, పాలు, పప్పులు వంటి సాత్విక పదార్థాలకు ప్రాధాన్యం.
- మిగిలిపోయిన లేదా ముందు రోజు వండిన ఆహారం నైవేద్యంగా పెట్టకూడదని చాలామంది పాటిస్తారు.
- వండటం సాధ్యం కానప్పుడు పండ్లు, పాలు, బెల్లం, కలకండ, ఎండు ఫలాలు నైవేద్యంగా పెట్టవచ్చు.
నైవేద్యం ఎలా సమర్పించాలి?
- నైవేద్య పదార్థాలను అరిటాకుపై లేదా శుభ్రమైన పళ్ళెంలో దేవుని ఎదుట ఉంచండి.
- కొద్దిగా నీటిని చేతిలోకి తీసుకుని నైవేద్యం చుట్టూ చల్లండి (పరిషేచనం). కొన్ని కుటుంబాల్లో తులసి దళం లేదా నీటిని పదార్థంపై చల్లుతారు.
- ‘ఓం ప్రాణాయ స్వాహా, ఓం అపానాయ స్వాహా, ఓం వ్యానాయ స్వాహా, ఓం ఉదానాయ స్వాహా, ఓం సమానాయ స్వాహా’ అంటూ చేతితో నైవేద్యాన్ని దేవుని వైపు చూపిస్తూ సమర్పించండి.
- ‘నైవేద్యం సమర్పయామి’ అని చెప్పి, తర్వాత కొద్దిగా నీరు ‘మధ్యే మధ్యే పానీయం సమర్పయామి’ అని సమర్పించండి.
- కాసేపు ఆగి, తాంబూలం సమర్పించి, హారతి ఇవ్వండి.
- తర్వాత నైవేద్యాన్ని ప్రసాదంగా కుటుంబ సభ్యులకు, అతిథులకు పంచండి.
మంత్రాలు తెలియకపోయినా, ‘స్వామీ, ఇది మీకు సమర్పిస్తున్నాను, స్వీకరించండి’ అని మనస్ఫూర్తిగా చెప్పి పెట్టడం కూడా సరైనదే.
నైవేద్యం తర్వాత ప్రసాదాన్ని ఏం చేయాలి?
నైవేద్యం పెట్టిన ఆహారం ప్రసాదం. దాన్ని వృథా చేయకుండా కుటుంబమంతా కలిసి తినాలి, ఇరుగుపొరుగువారికి పంచాలి. ఎక్కువగా మిగిలితే ఆవులకు లేదా అవసరమైనవారికి ఇవ్వవచ్చు. ప్రసాదాన్ని చెత్తలో వేయకూడదని పెద్దలు చెబుతారు. ఉపవాసం ఉన్నవారు ఆరోగ్య పరిస్థితిని బట్టి ప్రసాదం తీసుకోవాలి; మధుమేహం వంటి సమస్యలు ఉన్నవారు తీపి ప్రసాదం చాలా కొద్దిగా తీసుకోవడం మంచిది.
ముఖ్యాంశాలు
- నైవేద్యంలో పదార్థం కంటే శుచి, భక్తి ముఖ్యం.
- వినాయకునికి ఉండ్రాళ్ళు, రామునికి పానకం-వడపప్పు, వేంకటేశ్వరునికి పులిహోర-చక్కెర పొంగలి, హనుమంతునికి వడమాల సాంప్రదాయం.
- ఉల్లి, వెల్లుల్లి లేకుండా, రుచి చూడకుండా, శుభ్రంగా వండాలి.
- వండలేకపోతే పండ్లు, పాలు, బెల్లం, కలకండ చాలు.
- నైవేద్యం తర్వాత ప్రసాదాన్ని వృథా చేయకుండా పంచుకోవాలి.