మాఘ మాసం తెలుగు చాంద్రమాన సంవత్సరంలో పదకొండవ నెల. పౌర్ణమి నాడు చంద్రుడు మఘ నక్షత్రంతో కలిసి ఉండటం వల్ల దీనికి మాఘం అనే పేరు వచ్చింది. ఈ నెల తెల్లవారుజాము నదీస్నానానికి (మాఘ స్నానం), సూర్యారాధనకు, దాన ధర్మాలకు ప్రసిద్ధి. రథసప్తమి, భీష్మ ఏకాదశి, మాఘ పౌర్ణమి వంటి పుణ్యదినాలు ఈ మాసాన్ని ప్రత్యేకంగా నిలుపుతాయి.
మాఘ మాసం ఎందుకు పవిత్రమైనది?
కార్తీక మాసం దీపాలకు ఎలా ప్రసిద్ధో, మాఘ మాసం స్నానాలకు అలా ప్రసిద్ధి. ఉత్తరాయణం మొదలైన తర్వాత వచ్చే ఈ మాసంలో సూర్యుని శక్తి క్రమంగా పెరుగుతుంది. అందుకే ఈ నెలలో సూర్యనారాయణ స్వామి ఆరాధనకు విశేష ప్రాధాన్యం ఉంది. పద్మ పురాణం వంటి గ్రంథాల్లో మాఘ మాస మహత్మ్యం వర్ణించబడిందని పెద్దలు చెబుతారు; చాలా ఇళ్లలో ఈ నెలంతా మాఘ పురాణం చదవడం లేదా వినడం ఆచారం.
ఈ మాసంలో శివుడు, విష్ణువు, సూర్యుడు, సరస్వతీదేవి అందరికీ సంబంధించిన పండుగలు రావడం విశేషం. అంటే ఇది ఒక దేవతకే పరిమితం కాకుండా, అన్ని సంప్రదాయాలవారికీ పుణ్యప్రదమైన నెల.
మాఘ స్నానం అంటే ఏమిటి, ఎలా చేయాలి?
మాఘ మాసంలో సూర్యోదయానికి ముందే నది, సముద్రం, చెరువు లేదా పుష్కరిణిలో స్నానం చేయడాన్ని మాఘ స్నానం అంటారు. ముఖ్యంగా సూర్యుడు మకర రాశిలో ఉండే ఈ కాలంలో చేసే స్నానం విశేష ఫలాన్ని ఇస్తుందని సంప్రదాయ విశ్వాసం. నదికి వెళ్లలేని వారు ఇంట్లోనే గంగ, గోదావరి వంటి పుణ్య నదులను స్మరించుకుంటూ స్నానం చేయవచ్చని పెద్దలు చెబుతారు.
మాఘ స్నానం సులభ పద్ధతి
- సూర్యోదయానికి ముందు లేవాలి.
- నదీ తీరంలో అయితే ముందుగా నదికి నమస్కరించి, సురక్షితమైన లోతులోనే స్నానం చేయాలి.
- స్నానం చేస్తూ పుణ్య నదులను మనసులో స్మరించుకోవాలి.
- స్నానం తర్వాత ఉదయిస్తున్న సూర్యుడికి నీటితో అర్ఘ్యం ఇవ్వాలి.
- తర్వాత దీపారాధన చేసి, వీలైనంతగా దానం చేయాలి.
జాగ్రత్త: చలికాలంలో తెల్లవారుజామున చల్లని నీటిలో స్నానం వృద్ధులకు, పిల్లలకు, అనారోగ్యంతో ఉన్నవారికి ఇబ్బంది కలిగించవచ్చు. అలాంటి వారు గోరువెచ్చని నీటితో ఇంట్లోనే స్నానం చేసుకోవడం మంచిది. నదుల్లో, సముద్రంలో ప్రవాహం, లోతు విషయంలో చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలి.
మాఘ మాసంలో ముఖ్యమైన పర్వదినాలు
| తిథి | పర్వదినం | ముఖ్య ఆచారం |
|---|---|---|
| మాఘ శుద్ధ పంచమి | వసంత పంచమి (శ్రీ పంచమి) | సరస్వతీ పూజ, అక్షరాభ్యాసం |
| మాఘ శుద్ధ సప్తమి | రథసప్తమి | సూర్యారాధన, జిల్లేడు ఆకులతో స్నానం |
| మాఘ శుద్ధ అష్టమి | భీష్మాష్టమి | భీష్ముని స్మరణ, తర్పణం |
| మాఘ శుద్ధ ఏకాదశి | భీష్మ ఏకాదశి | విష్ణు సహస్రనామ పారాయణం |
| మాఘ పౌర్ణమి | మహా మాఘి | నదీ, సముద్ర స్నానం, దానం |
| మాఘ బహుళ చతుర్దశి | మహాశివరాత్రి | శివారాధన, జాగరణ |
రథసప్తమి ఎందుకు జరుపుకుంటారు?
మాఘ శుద్ధ సప్తమిని రథసప్తమిగా జరుపుకుంటారు. ఈ రోజు సూర్యభగవానుడు ఏడు గుర్రాల రథంపై తన ప్రయాణాన్ని ఉత్తర దిశగా మొదలుపెట్టాడని, అందుకే దీనిని సూర్య జయంతిగా కూడా భావిస్తారని సంప్రదాయం.
రథసప్తమి ఆచారాలు
- తెల్లవారుజామున స్నానం చేసేటప్పుడు తలపై, భుజాలపై జిల్లేడు ఆకులు (అర్క పత్రాలు) పెట్టుకుని స్నానం చేయడం తెలుగు ఇళ్లలో ప్రసిద్ధ ఆచారం; కొందరు రేగు ఆకులు కూడా ఉంచుతారు. ఆకుల సంఖ్య విషయంలో కుటుంబాల మధ్య తేడాలు ఉన్నాయి.
- ముంగిట్లో రథం ముగ్గు వేసి, సూర్యుడికి అర్ఘ్యం ఇస్తారు.
- చిక్కుడు ఆకులపై పరమాన్నం లేదా పొంగలి పెట్టి సూర్యుడికి నైవేద్యం చేయడం చాలా ప్రాంతాల సంప్రదాయం.
- ఆదిత్య హృదయం, సూర్య అష్టోత్తరం వంటి స్తోత్రాలు పఠిస్తారు.
తిరుమలలో రథసప్తమి నాడు శ్రీవారు ఒకే రోజులో అనేక వాహనాలపై ఊరేగడం ప్రసిద్ధి; అందుకే దీనిని ‘ఒక్క రోజు బ్రహ్మోత్సవం’ అని భక్తులు అభిమానంగా అంటారు. శ్రీకాకుళం జిల్లాలోని అరసవల్లి సూర్యనారాయణ స్వామి ఆలయంలో కూడా ఈ రోజు విశేష ఉత్సవాలు జరుగుతాయి.
భీష్మాష్టమి, భీష్మ ఏకాదశి విశిష్టత
మహాభారతంలో భీష్మ పితామహుడు అంపశయ్యపై ఉండి, ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలం కోసం ఎదురుచూసి, మాఘ శుద్ధ అష్టమి నాడు దేహత్యాగం చేశాడని సంప్రదాయం. అందుకే ఆ రోజును భీష్మాష్టమిగా స్మరించి, కొందరు భీష్ముడికి తర్పణం వదులుతారు.
మాఘ శుద్ధ ఏకాదశిని భీష్మ ఏకాదశి అంటారు. భీష్ముడు అంపశయ్యపై ఉండగా ధర్మరాజుకు విష్ణు సహస్రనామాన్ని ఉపదేశించిన సందర్భాన్ని ఈ రోజుతో ముడిపెట్టి స్మరిస్తారు. అందుకే ఈ రోజు విష్ణు సహస్రనామ పారాయణం చేయడం, విష్ణు ఆలయ దర్శనం చేయడం విశేషంగా భావిస్తారు. ఏకాదశి ఉపవాసం చేసేవారు తమ శారీరక స్థితిని బట్టి నియమం పెట్టుకోవాలి; మధుమేహం, ఇతర ఆరోగ్య సమస్యలు ఉన్నవారు వైద్యుల సలహా తీసుకోవాలి.
వసంత పంచమి, మాఘ పౌర్ణమి, మహాశివరాత్రి
మాఘ శుద్ధ పంచమి సరస్వతీదేవి ఆరాధనకు ప్రత్యేకం. ఈ రోజు పిల్లలకు అక్షరాభ్యాసం చేయించడం, పుస్తకాలు, కలాలను అమ్మవారి దగ్గర పెట్టి పూజించడం ఆచారం. బాసర వంటి సరస్వతీ క్షేత్రాల్లో ఈ రోజు విశేష రద్దీ ఉంటుంది.
మాఘ పౌర్ణమిని మహా మాఘి అని కూడా అంటారు. ఈ రోజు సముద్ర స్నానం, నదీ స్నానం చేసి, అన్నదానం, వస్త్రదానం చేయడం పుణ్యప్రదమని నమ్ముతారు. తీర ప్రాంతాల్లో ఈ రోజు సముద్ర స్నానాలకు భక్తులు పెద్ద సంఖ్యలో వస్తారు.
తెలుగు పంచాంగం ప్రకారం మాఘ బహుళ చతుర్దశి నాడు మహాశివరాత్రి వస్తుంది. ఈ రోజు శివాలయాల్లో అభిషేకాలు, బిల్వార్చనలు, రాత్రంతా జాగరణ, భజనలు జరుగుతాయి. శ్రీశైలం, వేములవాడ, శ్రీకాళహస్తి, కోటప్పకొండ వంటి క్షేత్రాలకు భక్తులు పెద్ద సంఖ్యలో వెళ్తారు. ఇంట్లో ఉన్నవారు శివలింగానికి నీటితో అభిషేకం చేసి, ‘ఓం నమః శివాయ’ జపం చేసుకోవచ్చు. ఉపవాసం, జాగరణ చేయాలనుకునేవారు తమ ఆరోగ్యానికి తగినట్లుగానే నియమం పెట్టుకోవాలి.
మాఘ మాసంలో చేయదగిన దానాలు, నియమాలు
- ప్రతిరోజూ సూర్యుడికి అర్ఘ్యం ఇవ్వడం.
- నువ్వులు, బెల్లం, దుప్పట్లు, వస్త్రాలు, అన్నం దానం చేయడం.
- మాఘ పురాణం, విష్ణు సహస్రనామం, ఆదిత్య హృదయం పఠించడం.
- సాత్త్విక ఆహారం, నియమబద్ధమైన దినచర్య పాటించడం.
- చాలా ప్రాంతాల్లో మాఘ మాసం వివాహాలకు అనుకూలమైన మాసంగా కూడా భావిస్తారు; ముహూర్తాల కోసం పురోహితులను సంప్రదించండి.
ముఖ్యాంశాలు
- మాఘం తెలుగు సంవత్సరంలో పదకొండవ నెల; స్నానాలకు, సూర్యారాధనకు ప్రసిద్ధి.
- సూర్యోదయానికి ముందు చేసే స్నానమే మాఘ స్నానం; ఆరోగ్యాన్ని బట్టి ఇంట్లోనూ చేయవచ్చు.
- రథసప్తమి నాడు జిల్లేడు ఆకులతో స్నానం, చిక్కుడు ఆకులపై నైవేద్యం ప్రసిద్ధ ఆచారాలు.
- భీష్మ ఏకాదశి విష్ణు సహస్రనామ పారాయణానికి ప్రత్యేకం.
- వసంత పంచమి, మాఘ పౌర్ణమి, మహాశివరాత్రి కూడా ఈ మాసంలోనే వస్తాయి.