కలశం సమస్త దేవతలకు, సృష్టికి ప్రతీక; పూజ ప్రారంభంలో కలశంలో నీటిని నింపి దేవతలను ఆవాహన చేస్తారు. పసుపు శుభానికి, పవిత్రతకు; కుంకుమ సౌభాగ్యానికి, శక్తికి; అక్షింతలు (విరగని బియ్యం) సంపూర్ణతకు, ఆశీర్వాదానికి సంకేతాలు. ఈ నాలుగూ లేకుండా తెలుగు ఇంట్లో దాదాపు ఏ శుభకార్యమూ జరగదు.
పూజలో కలశం అంటే ఏమిటి?
కలశం అంటే నీటితో నింపిన రాగి, వెండి, ఇత్తడి లేదా మట్టి పాత్ర. దాని మూతిలో మామిడి ఆకులు పెట్టి, పైన పసుపు కుంకుమలు పూసిన కొబ్బరికాయను ఉంచుతారు. వ్రతాలు, గృహప్రవేశం, వివాహం, నవరాత్రులు, హోమాలు – అన్నింటిలోనూ ముందుగా కలశ స్థాపన చేస్తారు. పూజ పూర్తయ్యే వరకు ఈ కలశంలో దైవం కొలువై ఉంటుందని భావన.
కలశ పూజలో చదివే ప్రసిద్ధ శ్లోకం:
కలశస్య ముఖే విష్ణుః కంఠే రుద్రః సమాశ్రితః, మూలే తత్ర స్థితో బ్రహ్మా మధ్యే మాతృగణాః స్మృతాః
కలశం మూతిలో విష్ణువు, కంఠంలో రుద్రుడు, అడుగున బ్రహ్మ, మధ్యలో మాతృగణాలు ఉంటారని దీని అర్థం. అంటే ఒక చిన్న పాత్రలో సమస్త దైవశక్తిని ఆవాహన చేసి పూజిస్తున్నామన్నమాట. కలశంలోని నీటిని పవిత్ర నదుల జలంగా భావిస్తారు.
కలశంలోని ప్రతి వస్తువు అర్థం
- పాత్ర: భూమికి, శరీరానికి ప్రతీక.
- నీరు: జీవానికి, పవిత్ర నదులకు ప్రతీక.
- మామిడి ఆకులు: పచ్చదనం, శుభం, సమృద్ధి. సాధారణంగా ఐదు ఆకులు పెడతారు.
- కొబ్బరికాయ: పూర్ణత్వం, దైవ శిరస్సుకు ప్రతీక.
- వస్త్రం, పువ్వులు: దైవానికి చేసే అలంకారం.
కలశ స్థాపన ఎలా చేయాలి?
- పూజా స్థలంలో బియ్యం లేదా బియ్యపు పిండితో చిన్న పీఠం చేసి, దానిపై ముగ్గు వేయండి.
- శుభ్రమైన కలశానికి బయట పసుపు పూసి, కుంకుమ బొట్లు పెట్టి, కావాలంటే దారం చుట్టండి.
- కలశంలో మూడు వంతుల వరకు శుభ్రమైన నీరు నింపండి. చాలామంది అందులో కొద్దిగా అక్షింతలు, ఒక పువ్వు, ఒక నాణెం వేస్తారు.
- కలశం మూతిలో మామిడి ఆకులు చుట్టూ వచ్చేలా పెట్టండి.
- పసుపు కుంకుమ పూసిన కొబ్బరికాయను (పీచుతో, పిలక పైకి) ఆకులపై ఉంచండి. కొందరు దానిపై రవికె బట్ట లేదా వస్త్రం చుట్టుతారు.
- కలశానికి పువ్వులు, అక్షింతలు సమర్పించి, దైవాన్ని ఆవాహన చేయండి.
పూజ తర్వాత కలశ జలాన్ని ఇంట్లో అన్ని గదుల్లో చల్లి, మిగిలినది తులసి మొక్కకు లేదా ఇతర మొక్కలకు పోస్తారు. కొబ్బరికాయను ప్రసాదంగా వాడుకుంటారు. కలశ ఉద్వాసన పద్ధతి కుటుంబానికి కుటుంబానికి మారవచ్చు; పురోహితుల సూచనను అనుసరించండి.
పసుపు ప్రాముఖ్యత ఏమిటి?
తెలుగు సంస్కృతిలో పసుపు మంగళానికి మొదటి గుర్తు. గడపకు పసుపు రాయడం, పెళ్ళి పత్రికకు పసుపు అంటించడం, కొత్త బట్టలకు పసుపు బొట్టు పెట్టడం – ఇవన్నీ శుభారంభానికి సంకేతాలు. పసుపుతో చేసిన గౌరమ్మ, పసుపు గణపతి లేకుండా చాలా పూజలు మొదలుకావు.
పసుపు పవిత్రతకు, శుద్ధికి గుర్తుగా సంప్రదాయంలో విలువ పొందింది. వివాహంలో పెళ్ళికూతురుకు, పెళ్ళికొడుకుకు పసుపు పూసే ‘మంగళస్నానం’, పెళ్ళిలో పసుపు కొమ్ము కట్టిన మంగళసూత్రం దాని ప్రాముఖ్యతను చూపిస్తాయి.
ఇంట్లో పసుపు వాడకం
చాలా తెలుగు ఇళ్లలో శుక్రవారం లేదా మంగళవారం గడపకు పసుపు రాసి, కుంకుమ బొట్లు పెట్టడం ఆచారం. పండుగలకు ముందు ఇల్లు శుభ్రం చేసి గడపలకు పసుపు పూయడం లక్ష్మీదేవిని ఆహ్వానించడానికి సంకేతంగా భావిస్తారు. ఏ కుటుంబంలో ఏ రోజు పాటిస్తారు అనేది వారి సంప్రదాయాన్ని బట్టి ఉంటుంది.
కుంకుమ ఎందుకు పెట్టుకుంటాం?
సాంప్రదాయ కుంకుమను పసుపుతో తయారు చేస్తారు; అందుకే పసుపు కుంకుమలను జంటగా చెబుతారు. కుంకుమ ఎరుపు రంగు శక్తికి, అమ్మవారి అనుగ్రహానికి, సౌభాగ్యానికి ప్రతీక. ముత్తైదువులకు పసుపు కుంకుమ ఇవ్వడం, వాయనాలలో కుంకుమ భరణి పెట్టడం తెలుగు ఆచారం.
కుంకుమను రెండు కనుబొమ్మల మధ్య నుదుట పెట్టుకుంటారు. ఈ స్థానాన్ని ఆజ్ఞా చక్ర స్థానంగా యోగ సంప్రదాయం చెబుతుంది; అక్కడ బొట్టు పెట్టుకోవడం ఏకాగ్రతను, దైవ స్మరణను గుర్తు చేస్తుందని పెద్దలు చెబుతారు. కుంకుమార్చనలో అమ్మవారి నామాలు చదువుతూ కుంకుమతో అర్చన చేస్తారు; ఆ కుంకుమను ప్రసాదంగా ధరిస్తారు.
కుంకుమ ఎంచుకునేటప్పుడు జాగ్రత్త
ఈ రోజుల్లో మార్కెట్‌లో రకరకాల కుంకుమలు దొరుకుతాయి. కొందరికి కృత్రిమ రంగుల కుంకుమ చర్మానికి సరిపడకపోవచ్చు; అలాంటప్పుడు పసుపుతో చేసిన సాంప్రదాయ కుంకుమను ఎంచుకోవడం మంచిది. పూజకు వాడే కుంకుమను శుభ్రమైన భరణిలో, తడి తగలకుండా దాచుకోవాలి.
అక్షింతలు అంటే ఏమిటి? ఎందుకు వేస్తారు?
‘అక్షత’ అంటే విరగనిది, క్షయం లేనిది. విరగని బియ్యపు గింజలకు పసుపు (కొందరు కొంచెం నెయ్యి లేదా కుంకుమ కూడా) కలిపి అక్షింతలు తయారు చేస్తారు. అవి సంపూర్ణతకు, శాశ్వత ఆశీర్వాదానికి ప్రతీక.
- పెళ్ళిలో వధూవరుల తలపై అక్షింతలు వేసి ఆశీర్వదిస్తారు.
- పెద్దలు పిల్లలను ఆశీర్వదించేటప్పుడు అక్షింతలు వేస్తారు.
- పూజలో ఏదైనా ఉపచారానికి వస్తువు లేకపోతే ‘అక్షతాన్ సమర్పయామి’ అంటూ అక్షింతలు సమర్పిస్తారు.
- వ్రత కథలు విన్న తర్వాత అక్షింతలు తలపై వేసుకోవడం ఆచారం.
అక్షింతలకు విరిగిన బియ్యం వాడకూడదు; శుభ్రమైన, పూర్తి గింజలనే ఎంచుకోవాలి.
ఒక్క చూపులో: ఏది దేనికి ప్రతీక?
| వస్తువు | ప్రతీక | ఎక్కడ వాడతారు |
|---|---|---|
| కలశం | సమస్త దేవతలు, సృష్టి | వ్రతాలు, గృహప్రవేశం, వివాహం, నవరాత్రులు |
| పసుపు | మంగళం, పవిత్రత | గడప, గౌరీ పూజ, మంగళస్నానం, పసుపు గణపతి |
| కుంకుమ | సౌభాగ్యం, శక్తి | బొట్టు, కుంకుమార్చన, వాయనాలు |
| అక్షింతలు | సంపూర్ణత, ఆశీర్వాదం | పెళ్ళి, ఆశీర్వాదాలు, పూజా ఉపచారాలు |
ముఖ్యాంశాలు
- కలశంలో విష్ణువు, రుద్రుడు, బ్రహ్మ, మాతృగణాలను ఆవాహన చేస్తారు; ఇది సమస్త దైవశక్తికి ప్రతీక.
- కలశ స్థాపనలో నీరు, మామిడి ఆకులు, కొబ్బరికాయ, పసుపు కుంకుమలు ముఖ్యం.
- పసుపు శుభారంభానికి, కుంకుమ సౌభాగ్యానికి, అక్షింతలు ఆశీర్వాదానికి సంకేతాలు.
- అక్షింతలకు ఎప్పుడూ విరగని బియ్యం వాడాలి.
- కలశ ఉద్వాసన వంటి వివరాలు కుటుంబ సంప్రదాయం ప్రకారం, పురోహితుల సూచనతో చేయాలి.