సూర్యుడు ధనూ రాశిలో ప్రవేశించినప్పటి నుంచి మకర రాశిలో ప్రవేశించే వరకు, అంటే మకర సంక్రాంతి వరకు ఉండే సుమారు నెల రోజుల కాలమే ధనుర్మాసం. ఇది శ్రీమహావిష్ణువు ఆరాధనకు అత్యంత శ్రేష్ఠమైన కాలంగా ప్రసిద్ధి. తెల్లవారుజామున పూజ, గోదాదేవి రచించిన తిరుప్పావై పఠనం, ముంగిట్లో రంగుల ముగ్గులు, పొంగలి నైవేద్యం ఈ మాసపు ముఖ్య ఆచారాలు.
ధనుర్మాసం అంటే ఏమిటి, ఇది ఎందుకు ప్రత్యేకం?
మన తెలుగు నెలలు సాధారణంగా చంద్రుని గమనం ఆధారంగా లెక్కిస్తారు, కానీ ధనుర్మాసం సూర్యుని గమనం ఆధారంగా వచ్చే సౌరమాసం. అందుకే ఇది మార్గశిర, పుష్య మాసాల మధ్యలో వస్తుంది. దేవతలకు ఒక సంవత్సరం మనకు ఒక రోజు అనే భావన ప్రకారం, ధనుర్మాసం దేవతలకు తెల్లవారుజాము వంటిదని పెద్దలు చెబుతారు. అందుకే ఈ నెలంతా బ్రాహ్మీ ముహూర్తంలో, సూర్యోదయానికి ముందే పూజ చేయడం విశేషం.
భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు ‘మాసాలలో నేను మార్గశీర్షాన్ని’ అని చెప్పినట్లు ప్రసిద్ధి; ధనుర్మాసం ఆరంభం ఆ మార్గశిర కాలంలోనే ఉండటం వల్ల ఈ మాసానికి వైష్ణవ సంప్రదాయంలో ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. చాలా సంవత్సరాల్లో వైకుంఠ ఏకాదశి (ముక్కోటి ఏకాదశి) కూడా ఈ కాలంలోనే వస్తుంది.
గోదాదేవి (ఆండాళ్) ఎవరు?
గోదాదేవి పన్నిద్దరు ఆళ్వార్లలో ఏకైక స్త్రీ ఆళ్వార్. తమిళనాడులోని శ్రీవిల్లిపుత్తూరులో విష్ణుచిత్తులు (పెరియాళ్వార్) అనే భక్తుడికి తులసి వనంలో ఒక పసిపాప దొరికిందని, ఆయనే ఆమెను గోదగా పెంచారని సంప్రదాయ కథనం. చిన్నతనం నుంచే శ్రీరంగనాథుడినే భర్తగా భావించి ఆరాధించింది.
స్వామి కోసం కట్టిన పూలమాలను ముందుగా తానే ధరించి, అద్దంలో చూసుకుని, తర్వాత స్వామికి పంపేదని, ఆ మాలలనే స్వామి ఇష్టంగా స్వీకరించారని కథ చెబుతుంది. అందుకే ఆమెను ‘ఆముక్తమాల్యద’ అని, తమిళంలో ‘చూడికొడుత్త నాచ్చియార్’ అని పిలుస్తారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తెలుగులో రచించిన ప్రసిద్ధ కావ్యం ‘ఆముక్తమాల్యద’ ఈ గోదాదేవి కథే. చివరికి శ్రీరంగంలో రంగనాథస్వామితో ఆమె కళ్యాణం జరిగి, స్వామిలో ఐక్యమైందని భక్తుల విశ్వాసం.
తిరుప్పావై అంటే ఏమిటి, ఎలా పఠించాలి?
తిరుప్పావై గోదాదేవి తమిళంలో రచించిన ముప్పై పాశురాల (పాటల) సంకలనం. ఇందులో ఆమె తనను వ్రేపల్లెలోని గోపికగా భావించి, తోటి గోపికలను తెల్లవారుజామున లేపి, అందరూ కలిసి శ్రీకృష్ణుని దగ్గరకు వెళ్లి వ్రతం చేసే దృశ్యాన్ని వర్ణిస్తుంది. ధనుర్మాసంలో రోజుకు ఒక పాశురం చొప్పున ముప్పై రోజులు పఠించడం సంప్రదాయం.
ధనుర్మాసంలో తిరుమలలో సుప్రభాతానికి బదులుగా తిరుప్పావై పఠిస్తారని ప్రసిద్ధి. వైష్ణవ ఆలయాల్లోనూ ఈ నెలంతా తిరుప్పావై సేవ, ప్రవచనాలు జరుగుతాయి. తమిళం రాని వారు తెలుగు లిపిలో ఉన్న పాశురాలు, వాటి తెలుగు భావం చదువుకోవచ్చు; భావం అర్థం చేసుకుని చదవడమే అసలైన ఫలం.
తిరుప్పావై పఠనానికి సులభ పద్ధతి
- సూర్యోదయానికి ముందే లేచి స్నానం చేయాలి.
- పూజా మందిరంలో దీపం వెలిగించి, శ్రీకృష్ణుడు లేదా వేంకటేశ్వర స్వామి చిత్రపటానికి పూలు సమర్పించాలి.
- ఆ రోజుకు సంబంధించిన పాశురాన్ని నిదానంగా చదవాలి లేదా వినాలి.
- దాని తెలుగు భావాన్ని ఒకసారి చదివి మననం చేసుకోవాలి.
- పొంగలి లేదా పండ్లు నైవేద్యంగా పెట్టి, హారతి ఇవ్వాలి.
ధనుర్మాసంలో ముగ్గులు, గొబ్బెమ్మల విశేషం
ధనుర్మాసం అంటే తెలుగు ఇళ్లకు గుర్తొచ్చేది తెల్లవారుజామున ముంగిట్లో వేసే రంగుల ముగ్గులు. ఆడపిల్లలు, మహిళలు ఉదయమే వాకిలి కళ్లాపి చల్లి, బియ్యప్పిండి లేదా ముగ్గుపిండితో చుక్కల ముగ్గులు, మెలికల ముగ్గులు వేస్తారు. సంక్రాంతి దగ్గర పడేకొద్దీ ముగ్గులు పెద్దవిగా, రంగులమయంగా మారతాయి.
- ముగ్గుల మధ్యలో ఆవుపేడతో చేసిన గొబ్బెమ్మలను పెట్టి, పసుపు కుంకుమ, గుమ్మడి పూలు లేదా బంతి పూలతో అలంకరిస్తారు.
- గొబ్బెమ్మలను గోపికల రూపాలుగా, గౌరీ స్వరూపంగా భావించి, వాటి చుట్టూ తిరుగుతూ గొబ్బి పాటలు పాడతారు.
- బియ్యప్పిండి ముగ్గు చీమలు, పక్షులు వంటి చిన్న జీవులకు ఆహారం కావడం భూతదయకు సంకేతం అని పెద్దలు చెబుతారు.
- హరిదాసులు ‘హరిలో రంగ హరీ’ అంటూ ఇంటింటికీ రావడం, గంగిరెద్దుల ఆటలు ఈ కాలపు పల్లె అందాలు.
పొంగలి, ఇతర నైవేద్యాలు
ధనుర్మాసంలో స్వామికి తెల్లవారుజామునే వేడి వేడి నైవేద్యం పెట్టడం ఆచారం. సాధారణంగా పెట్టే నైవేద్యాలు:
| నైవేద్యం | విశేషం |
|---|---|
| చక్కెర పొంగలి | బియ్యం, పెసరపప్పు, బెల్లం, నెయ్యితో చేసే తీపి పొంగలి |
| కట్టె పొంగలి | మిరియాలు, జీలకర్ర, నెయ్యితో చేసే ఉప్పు పొంగలి |
| దధ్యోదనం | పెరుగన్నం; చాలా వైష్ణవ ఆలయాల్లో ప్రసాదం |
| పులిహోర | చింతపండు పులిహోర, ప్రత్యేక రోజుల్లో |
ఇవి సాధారణ ఉదాహరణలు; ప్రతి ఇంటికీ, ఆలయానికీ తమదైన ప్రసాద సంప్రదాయం ఉంటుంది.
ధనుర్మాసంలో ఇంట్లో పాటించే నియమాలు
ఆలయానికి వెళ్లలేని వారు కూడా ఇంట్లోనే ఈ మాసాన్ని శ్రద్ధగా పాటించవచ్చు. చాలా కుటుంబాలు పాటించే సాధారణ నియమాలు ఇవి:
- సూర్యోదయానికి ముందే లేచి స్నానం చేసి, దీపం వెలిగించడం.
- ముంగిలి శుభ్రం చేసి కళ్లాపి చల్లి, ముగ్గు వేయడం.
- రోజుకొక తిరుప్పావై పాశురం లేదా విష్ణు సహస్రనామం పఠించడం.
- పిల్లలకు గోదాదేవి కథ, తిరుప్పావై భావం చెప్పడం.
- వైకుంఠ ఏకాదశి నాడు ఉత్తర ద్వార దర్శనం చేసుకోవడం; ఉపవాసం చేసేవారు తమ ఆరోగ్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకోవాలి.
- చలికాలం కాబట్టి పేదలకు దుప్పట్లు, అన్నదానం వంటి దానాలు చేయడం.
చలిలో తెల్లవారుజామున లేవడం వృద్ధులకు, పిల్లలకు కష్టమైతే వీలైన సమయంలోనే పూజ చేసుకోవచ్చు; భక్తి ముఖ్యం, కఠినత్వం కాదు.
ధనుర్మాసం ఎలా ముగుస్తుంది?
ధనుర్మాసం చివరి రోజు భోగి. చాలా ఆలయాల్లో, వైష్ణవ కుటుంబాల్లో భోగి నాడు గోదా కళ్యాణం వైభవంగా జరుపుతారు. మరుసటి రోజు సూర్యుడు మకర రాశిలోకి ప్రవేశించడంతో మకర సంక్రాంతి, ఆ తర్వాత కనుమ పండుగలు వస్తాయి. ఈ నెలలో సాధారణంగా వివాహాలు, గృహప్రవేశాలు వంటి శుభకార్యాలు చేయరు; దైవారాధనకే ఈ కాలాన్ని కేటాయిస్తారు. ఈ నియమం గురించి సందేహం ఉంటే మీ పురోహితులను సంప్రదించండి.
ముఖ్యాంశాలు
- ధనుర్మాసం సూర్యుడు ధనూ రాశిలో ఉండే సౌరమాసం; మకర సంక్రాంతితో ముగుస్తుంది.
- తెల్లవారుజామున విష్ణు ఆరాధన ఈ నెల ప్రత్యేకత.
- గోదాదేవి రచించిన ముప్పై తిరుప్పావై పాశురాలను రోజుకొకటి పఠిస్తారు.
- ముంగిట్లో ముగ్గులు, గొబ్బెమ్మలు, హరిదాసులు ఈ మాసపు తెలుగు సంస్కృతి.
- పొంగలి ప్రధాన నైవేద్యం; భోగి నాడు గోదా కళ్యాణం జరుగుతుంది.