ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలు అంటే పరమశివుడు జ్యోతి (వెలుగు) స్వరూపంగా స్వయంగా ప్రకటమయ్యాడని భక్తులు విశ్వసించే పన్నెండు పవిత్ర శివక్షేత్రాలు. ఇవి భారతదేశం నలుమూలలా విస్తరించి ఉన్నాయి. తెలుగు భక్తులకు అత్యంత సమీపమైనది, ప్రియమైనది శ్రీశైలంలోని శ్రీ మల్లికార్జున జ్యోతిర్లింగం.
జ్యోతిర్లింగం అంటే ఏమిటి?
శివపురాణంలోని కథ ప్రకారం, ఒకసారి బ్రహ్మ, విష్ణువుల మధ్య ఎవరు గొప్ప అనే వివాదం వచ్చింది. అప్పుడు పరమశివుడు ఆది, అంతం లేని ఒక మహా జ్యోతి స్తంభంగా వారి మధ్య ప్రత్యక్షమయ్యాడు. బ్రహ్మ పైభాగాన్ని, విష్ణువు కిందిభాగాన్ని వెతకడానికి వెళ్లి ఎవరూ అంతాన్ని కనుగొనలేకపోయారు. ఆ అనంత జ్యోతి తత్త్వమే జ్యోతిర్లింగం. ఆ జ్యోతి భూమిపై ప్రత్యేకంగా ప్రకాశించిన పుణ్యస్థలాలుగా ఈ పన్నెండు క్షేత్రాలను పెద్దలు చెబుతారు.
సాధారణ శివలింగం శివుని నిరాకార తత్త్వానికి సంకేతమైతే, జ్యోతిర్లింగం స్వయంభువుగా వెలసిన దివ్య సాన్నిధ్యంగా భావిస్తారు. అందుకే జీవితంలో కనీసం ఒక్కసారైనా ఈ క్షేత్రాలను దర్శించాలని శివభక్తులు కోరుకుంటారు.
12 జ్యోతిర్లింగాల జాబితా
ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రంలోని క్రమంలో క్షేత్రాలు, అవి ఉన్న ప్రాంతాలు ఇవి:
| క్రమం | జ్యోతిర్లింగం | క్షేత్రం / ప్రాంతం |
|---|---|---|
| 1 | సోమనాథుడు | సౌరాష్ట్ర, గుజరాత్ |
| 2 | మల్లికార్జునుడు | శ్రీశైలం, ఆంధ్రప్రదేశ్ |
| 3 | మహాకాళేశ్వరుడు | ఉజ్జయిని, మధ్యప్రదేశ్ |
| 4 | ఓంకారేశ్వరుడు (అమలేశ్వరుడు) | నర్మదా తీరం, మధ్యప్రదేశ్ |
| 5 | వైద్యనాథుడు | దేవఘర్ (ఝార్ఖండ్) లేదా పర్లీ (మహారాష్ట్ర) |
| 6 | భీమశంకరుడు | సహ్యాద్రి, మహారాష్ట్ర |
| 7 | రామేశ్వరుడు | సేతుబంధం, తమిళనాడు |
| 8 | నాగేశ్వరుడు | దారుకావనం, ద్వారక సమీపం (గుజరాత్) |
| 9 | విశ్వేశ్వరుడు | వారాణసి (కాశీ), ఉత్తరప్రదేశ్ |
| 10 | త్ర్యంబకేశ్వరుడు | గోదావరి జన్మస్థలం, నాసిక్ సమీపం |
| 11 | కేదారేశ్వరుడు | హిమాలయాలు, ఉత్తరాఖండ్ |
| 12 | ఘృష్ణేశ్వరుడు | ఎల్లోరా సమీపం, మహారాష్ట్ర |
వైద్యనాథ, నాగేశ్వర, భీమశంకర క్షేత్రాల విషయంలో ఒకటి కంటే ఎక్కువ ఆలయాలు తమదే అసలైన జ్యోతిర్లింగమని చెబుతాయి. ఇది ప్రాంతీయ సంప్రదాయ భేదం మాత్రమే; భక్తులు తమ కుటుంబ సంప్రదాయాన్ని అనుసరించవచ్చు.
ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రం
ఈ చిన్న స్తోత్రంలో పన్నెండు క్షేత్రాల పేర్లు వరుసగా వస్తాయి. ఉదయం, సాయంత్రం దీనిని పఠించడం అనేక కుటుంబాలలో ఆచారం.
సౌరాష్ట్రే సోమనాథం చ శ్రీశైలే మల్లికార్జునమ్ ।
ఉజ్జయిన్యాం మహాకాలమోంకారమమలేశ్వరమ్ ॥
పరల్యాం వైద్యనాథం చ డాకిన్యాం భీమశంకరమ్ ।
సేతుబంధే తు రామేశం నాగేశం దారుకావనే ॥
వారాణస్యాం తు విశ్వేశం త్ర్యంబకం గౌతమీతటే ।
హిమాలయే తు కేదారం ఘుశ్మేశం చ శివాలయే ॥
ఏతాని జ్యోతిర్లింగాని సాయం ప్రాతః పఠేన్నరః ।
సప్తజన్మకృతం పాపం స్మరణేన వినశ్యతి ॥
చివరి శ్లోకం ఫలశ్రుతి: ఈ జ్యోతిర్లింగాలను ఉదయం, సాయంత్రం స్మరించినవారి ఏడు జన్మల పాపాలు నశిస్తాయని భావం. ఉచ్చారణలో సందేహం ఉంటే పెద్దల వద్ద లేదా పురోహితుల వద్ద నేర్చుకోవడం మంచిది.
శ్రీశైల మల్లికార్జునుడు: తెలుగువారి జ్యోతిర్లింగం
స్తోత్రంలో రెండవదిగా వచ్చే మల్లికార్జున జ్యోతిర్లింగం కృష్ణా నదీ తీరంలో నల్లమల కొండలపై ఉంది. ఇక్కడి విశేషం ఏమిటంటే, ఇది జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రమే కాకుండా అష్టాదశ శక్తిపీఠాలలో ఒకటైన శ్రీ భ్రమరాంబికా దేవి పీఠం కూడా. శివశక్తులు ఒకే ప్రాంగణంలో కొలువైన అరుదైన క్షేత్రం ఇది.
మల్లికార్జున పేరు వెనుక కథ
ప్రసిద్ధ పురాణ కథ ప్రకారం, కుమారస్వామి తల్లిదండ్రులపై అలిగి క్రౌంచ పర్వతానికి వెళ్లిపోయాడు. కుమారుని చూడటానికి శివపార్వతులు అక్కడికి వచ్చి నివసించారు. మల్లిక (మల్లెపువ్వు) అంటే పార్వతి, అర్జునుడు అంటే శివుడు అని ఒక వివరణ. మల్లెపూలతో పూజించిన భక్తురాలి కథ కూడా కొన్ని సంప్రదాయాల్లో చెప్పుకుంటారు.
తెలుగు భక్తులకు ప్రత్యేకత
- మహాశివరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలకు లక్షలాది భక్తులు వస్తారు.
- కార్తీక మాసంలో సోమవారాలు, దీపారాధనకు ఇక్కడ విశేష ప్రాధాన్యం.
- పాతాళగంగలో స్నానం చేసి స్వామి దర్శనం చేయడం సంప్రదాయం.
- శ్రీశైల శిఖర దర్శనం కూడా పుణ్యప్రదమని పెద్దలు చెబుతారు.
ప్రతి జ్యోతిర్లింగం సంక్షిప్త విశేషం
ఉత్తర, పశ్చిమ భారతంలో
సోమనాథం చంద్రుడు శాపవిమోచనం పొందిన క్షేత్రంగా ప్రసిద్ధం. కేదారనాథం హిమాలయాల్లో ఉండి వేసవి కాలంలో మాత్రమే దర్శనానికి తెరుచుకుంటుంది. కాశీ విశ్వనాథుడు మోక్షపురి వారాణసిలో గంగాతీరాన కొలువై ఉన్నాడు. నాగేశ్వరుడు దారుకావనంలో భక్తుడు సుప్రియుని రక్షించిన కథతో ముడిపడి ఉన్నాడు.
మధ్య భారతం, మహారాష్ట్రలో
మహాకాళేశ్వరుడు దక్షిణాభిముఖుడిగా ఉండటం, భస్మారతి విశేషం. ఓంకారేశ్వరుడు నర్మదా నదిలో ఓంకార ఆకారపు ద్వీపంపై ఉన్నాడు. త్ర్యంబకేశ్వరం గోదావరి (గౌతమి) నది జన్మస్థలానికి దగ్గరగా ఉంది; తెలుగువారికి గోదావరి అనుబంధం వల్ల ఇది ఆత్మీయ క్షేత్రం. భీమశంకరుడు, ఘృష్ణేశ్వరుడు సహ్యాద్రి ప్రాంతంలో ఉన్నారు; ఘుశ్మ అనే భక్తురాలి భక్తికి మెచ్చి శివుడు వెలసిన కథ ఘృష్ణేశ్వరానిది.
దక్షిణ, తూర్పు భారతంలో
రామేశ్వరం శ్రీరాముడు లంకకు వెళ్లే ముందు శివుని ఆరాధించిన క్షేత్రం; కాశీ యాత్రను రామేశ్వరంతో పూర్తి చేయడం అనేక కుటుంబాల ఆచారం. వైద్యనాథుడు రావణుని కథతో, ఆరోగ్య ప్రదాతగా ప్రసిద్ధుడు.
జ్యోతిర్లింగ దర్శనానికి సిద్ధమవడం ఎలా?
- ముందుగా ఏ క్షేత్రాలు, ఏ క్రమంలో దర్శించాలో కుటుంబంతో నిర్ణయించుకోండి.
- ఆలయ దేవస్థానం అధికారిక వెబ్‌సైట్‌లో దర్శన వేళలు, ఆర్జిత సేవల వివరాలు తాజాగా చూసుకోండి.
- కేదారనాథ్ వంటి కొండ క్షేత్రాలకు వాతావరణం, ఆరోగ్య స్థితి దృష్టిలో పెట్టుకోండి; వృద్ధులు వైద్యుల సలహా తీసుకోవాలి.
- దర్శనానికి ముందు స్నానం, శుభ్రమైన సంప్రదాయ వస్త్రధారణ పాటించండి.
- ప్రయాణంలో ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్రం, పంచాక్షరి నామస్మరణ చేయండి.
- ఇంటికి వచ్చాక ప్రసాదాన్ని బంధుమిత్రులతో పంచుకోండి.
ఇంటి నుండే జ్యోతిర్లింగ స్మరణ
అన్ని క్షేత్రాలకు వెళ్లడం అందరికీ సాధ్యం కాకపోవచ్చు. అందుకే స్తోత్ర ఫలశ్రుతి స్మరణకే ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది. సోమవారం, మాసశివరాత్రి, కార్తీక మాసం, మహాశివరాత్రి వంటి రోజుల్లో ఇంట్లో శివుని ముందు దీపం వెలిగించి, స్తోత్రం పఠించి, బిల్వపత్రాలతో పూజ చేయవచ్చు. పన్నెండు పేర్లను మనసులో తలచుకుంటూ నమస్కారం చేయడమే ఒక సులభమైన సాధన.
ముఖ్యాంశాలు
- జ్యోతిర్లింగం అంటే శివుడు అనంత జ్యోతిగా ప్రకటమైన స్వయంభూ క్షేత్రం.
- మొత్తం పన్నెండు; సోమనాథం మొదటిది, ఘృష్ణేశ్వరం చివరిది.
- తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ఉన్నది శ్రీశైల మల్లికార్జునుడు మాత్రమే; ఇది శక్తిపీఠం కూడా.
- కొన్ని జ్యోతిర్లింగాల స్థానంపై ప్రాంతీయ భేదాలు ఉన్నాయి.
- ఉదయం, సాయంత్రం ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్తోత్ర పఠనం సులభమైన సాధన.